JEAN-JACQUES CAFFİERİ (heykeltraş)

İTALYAN  asıllı heykeltraş ailesine mensuptur. 1725 yılında Paris'de doğdu. Babasından ve J. B. Lemoyne'den ders gördü. 1748' de "büyük heykel" ödülünü kazandı.

1759' da Kraliyet akademisine kabul edildi. 16. Louis zamanında, Bernini'nin derin tesirinde kalarak "barok" üslûbunu benimsediği için, kendisine, sanat akımının gerisinde kalmış gözüyle bakıldı. 

İnvalides şapellerindeki aziz heykellerinden başka, Corneille ile Molière'in heykellerini de yaptı. 18. yy' da yaşamış en değerli büstçülerden biridir.

Başlıca büstleri :  "Helvétius (Berlin müzesi)", "Rameau, Lully (Paris operasının fuayesinde)", "Piron, Thomas ve Pierre Carneille, Molière (Comédie-Française'in fuayesinde)", "J. J. Rousseau, Rameau (Versailles müzesi)", "Rotrou (Rouen müzesi)".

Bazen değersiz belgeler kullanarak ya da çoğu ölmüş ve tanımadığı kişilerin büstlerine bakarak yaptığı yeni büstlere canlı ifadeler vermeyi başardı. Jean-Jacques Caffieri, 1792' de Paris'de öldü.

RİCHARD BURTON (oyuncu)

İNGİLİZ  tiyatro ve sinema oyuncusu, 1925 yılında Galler ülkesi, Pontrhydyfen'de doğdu. 1947' den sonra tiyatro alanında, Shakespeare'in eserlerini en iyi oynayan oyuncu olarak ün yaptı. 

1949' da sinemaya geçti. 1959' da Tony Richardson'un çevirdiği "Look Back in Anger" adlı filminde oynadı. 1963' de J. Mankiewiez'in  "Cleopatra"  filminde oynadıktan sonra ünü bütün dünyaya yayıldı. 

1964' de,  P. Glenville'in  "Becket" ve J. Huston'un  "Night of The İguana"  adlı filmlerinde başrolü oynadı.  1965' de V. Minnelli'nin  "The Sandpiper",  M. Ritt'in  "The Spy who Came in from the Cold", 

1966' da M. Nichols'un "Who is afraid of Virginia Woolf" ve 1967' de F. Zeffirelli'nin yönettiği "The Taming of the Shrew" adlı filmlerde oynadı.  Richard Burton, 1984' de İsviçre'de öldü.

NURULLAH BERK (ressam)

TÜRK  ressam ve sanat yazarı, 1906 yılında İstanbul'da doğdu. Heybeliada ilkokulundan sonra Nişantaşı Sultanîsi'nde, Galatasaray lisesinde okudu. 1924' de Sanayii Nefise mektebini bitirdi. 

Paris'de Güzel Sanatlar yüksek okulunda, prof. Ernest Laurent'in atölyesinde çalıştı. Döndükten sonra arkadaşlarıyla "Müstakil Ressam ve Heykeltraşlar Birliği"ni kurdu (1928). Aynı yıl eserleri, Ankara Etnografya müzesindeki sergide yer aldı.  

Yeniden Paris'e giderek Andre Lhote, Fernand Léger akademilerinde çalıştı (1933). İstanbul'da 6  arkadaşıyla "D grubu"nu kurarak çağdaş sanatın Türkiye'de yerleşmesine çalıştı. "İskambil Kâğıtları ve Yemişler", "Liman" gibi eserleri "kübizm"in ilk örnekleri oldu.

SABRİ BERKEL (ressam)

TÜRK  ressam, 1908 yılında Üsküp'de doğdu. İlk ve orta öğrenimini Üsküp'de, sanat öğrenimini Belgrad akademisinde yaptı. Floransa akademisinde, prof. Felice Carena atölyesinde çalıştı (1929-35). Cereno, Galibeo Chini ve Celestino Celestini'den; yağlı boya, fresk ve ofort tekniği öğrendi. 

Venedik (1956-60), Sao Paulo bienalleri (1967-69), Çağdaş Türk sanatı ve Grafik Sanatları sergilerinde (Viyana, 1960-64) komiserlik yaptı. 

1946' da Paris'de Cernuschi müzesinde açılan "Eski Türkiye ve Bugünkü Türk Resmi" sergisinde bazı eserleri yer aldı. Amsterdam (1948), Atina (1951), Brüksel, Paris, Berlin ve Viyana'daki (1963-64) "Çağdaş Türk Sanatı" sergilerine katıldı. 

En ilginç başarıları; duvar süslemelerinde ve siyah-beyaz desenler, çeşitli gravürler, litografi ve serigrafi gibi grafik resim türlerinde görülür. "Kendi Portresi", "Üsküp'te Bir Sokak", "Balkon" gibi eserleri ve Anadolu manzaraları tanınmıştır (bkz. Sabri Berkel, eser, biyografi). Sanatçı, 1993' de İstanbul'da vefat etti.

ALİYE BERGER (ressam)

TÜRK  kadın ressam, 1903 yılında İstanbul'da doğdu. Diplomat, hattat ve tarihçi Şâkir Paşa'nın kızı. Londra'da John Buckland Wright atölyesinde, "gravür" sanatının çeşitli türlerine çalıştı. 

1951' de İstanbul'a döndüğünde, 140 parçalık sergisiyle Türkiye'nin ilk gravür ve grafik sanatçısı olarak kendini tanıttı. Paris, Tokyo, Viyana'da sergiler açtı. Brüksel, Bükreş, Moskova, Leningrad'da tertiplenen "Türk Sanatı" sergilerine katıldı. 

Yapı ve Kredi Bankası resim yarışması "birincilik" ödülünü kazandı (1955). Eserleri; Resim ve Heykel müzesinde, Viyana'daki Albertina Museum'da yer aldı.

Yağlıboyadan çok, desen, çini mürekkebi, gravür kazıları gibi teknikleri tatbik etti (bkz. Gravür Sanatı Örnekleri). Aliye Berger, 1974' de İstanbul'da vefat etti. 

ARMANDE BÉJART (oyuncu)

KADIN  tiyatro oyuncusu, 1642 (?) yılında  doğdu, (doğum yeri ?). Molière topluluğuna bağlı oyuncu ailesinin (Joseph, Louis, Madeleine, Armande) bir ferdi ve Molière'in karısıydı. Güney Fransa'da yetiştirildi. 1662' de Molière ile evlendi.

"Kadınlar Mektebinin Tenkidi" adlı oyunda "Elise" rolüne çıktı. "Tartuffe" oyununda "Elmire", "Bilgiç Kadınlar" da "Henriette", "Misanthrope" da "Celimène" rolündeydi.

Birçokları, Molière'in, bu rolleri karısının cazibesine, şuhluğuna ve alaycılığına uygun düşecek şekilde yazdığını ileri sürer. 

Birkaç yıl dul kaldıktan sonra, oyuncu Guerin d'Estriché ile evlendi. 1694 yılında tiyatroyu bırakan Armande Béjart, 1700' de Paris'de öldü.

HENRY BECQUE (yazar)

TİYATRO  yazarı, 1837 yılında Paris'de doğdu. "Sardanapale (1867)" adlı bir opera librettosu ile tiyatro yazarlığına başladı. Bir ara gazetecilik yaptı, sonra yeniden tiyatroya döndü. 

"Kargalar (1882)" ve "Parisli Kız (1885)" adlı şaheserlerinden sonra 1897' de "Dul Kadın"ı yazdı. "Edebî Tartışmalar (1890)" ve "Bir Tiyatro Yazarının Hâtırâları (1895)" adlı eserlerinde, edebiyat kroniklerini ve yaptığı tartışmaları bir araya getirdi.

Fransız gerçekçi komedi türünün son temsilcisi olan Henry Becque, 1899' da Paris'de öldü.

HARRY BAUR (tiyatrocu)

TİYATRO  ve sinema sanatçısı, 1880 yılında Paris'de doğdu. 1906' da Grand Guignol'da ve Paris'in değişik sahnelerinde oynadıktan sonra, 1913' de sinemaya geçti.

Ününü, sesli sinemanın ortaya çıkışıyla sağladı. "Sefiller"de (1934) "Jean Valjean", "Suç ve Ceza"da (1936) "komiser" rolündeydi. 

Gogol'ün filme alınan eserinde sert bir "Taras Bulba" (1936) ortaya koydu. "Balo Bileti"nde "keşiş" oldu (1937) ve çok güçlü bir "Volpone" canlandırdı (1939). Harry Baur, 1943' de Paris'de öldü. 

GASTON BATY (tiyatrocu)

TİYATRO  yöneticisi ve sahneye koyucu, 1885 yılında Loire, Pélussin'de doğdu. 1930' dan sonra Montparnasse tiyatrosunda sahneye koyduğu piyesler büyük başarı kazandı :

S. Gantillon'dan "Maya", B. Brecht'den "Üç Kuruşluk Opera", "L. Favre'dan "Prosper", A. de Musset'den "Marianne'ın Kaprisleri", "Lorenzaccio", Shakespeare'den "Hırçın Kız", "Macbeth", Dostoyevski'den "Suç ve Ceza", G. Flaubert'den "Madame Bovary".

Ayrıca, "Dulcinée (1938)" adlı bir oyun yazdı. Yönettiği tiyatroda; sanatçıların oyununa, müziğe, ritme ve renklere geniş yer vererek ışıklardan ustaca faydalandı. 

Eserleri : "Başlangıçtan Günümüze Kadar Tiyatro Sanatının Yaşantısı (1932 - R. Chavance ile beraber)", Lyon kuklaları üzerine iki kitap : "Kukla (1934)" ve "Neşeli Tiyatro (1937)". Gaston Baty, 1952' de doğduğu şehirde öldü.

HENRY BATAİLLE (yazar)

FRANSIZ  tiyatro yazarı, 1872 yılında Nîmes'de doğdu. Önce ressam olmaya hazırlandı, 1894' den sonra tiyatro yazarlığına başladı. 

İlk eseri, peri masalı türünde bir sembolik piyes olan "Ormanda Uyuyan Güzel (R. d'Humière'in işbirliğiyle)"dir. 

Yeni tarz oyunlarının başlangıcı olan "Senin Kanın (1897)" adlı eserden sonra, yazar daha çok modern konulara eğilerek, sırasıyla; "Büyü (1900)", en büyük başarılarından biri olan "Maman Colibri (1904)", "Çıplak Kadın (1908)" ve "la Possession (1922)" adlı piyeslerini verdi.

Henry Bataille, 1922' de Malmaison'da öldü.

COUNT BASİE (müzisyen)

AMERİKALI  piyanocu, orgcu, besteci ve caz orkestra şefi (William Bill), 1904 yılında New Jersey, Red Bank'da doğdu. Genç yaşta "The Lion" adı verilen Willie Smith ile beraber piyano ve bateri, sonra da Fats Waller ile org çalıştı. 

Sessiz filmlere eşlik etti. Bir süre Walter Page topluluğunda çalıştıktan sonra, Bennie Moten topluluğuna geçti ve 1935' e kadar orada kaldı. Bir orkestra kurarak ilk plaklarını doldurdu. Kısa zamanda Duke Ellington ile Jimmy Lunceford topluluklarına rakip oldu.

Başlıca solistleri arasında Buck Clayton ile Lester Young vardı. Orkestrasının kadrosu zamanla sık sık değişti. 1950-51 arası bir duraklamadan sonra, 1952' de yeni bir orkestra kurdu. Bu toplulukta özellikle Ray Eldridge, Budd Johnson ve 1955' de orkestranın halk arasında tanınıp sevilmesinde çok yardımı olan şarkıcı Joe Williams dikkat çekti.

HAMİD AYTAÇ (hattat)

TÜRK  hattat, 1891 yılında Diyarbakır'da doğdu. Dedesi de hattattı. Yazıyı, daha ilk öğrenim sıralarında meşk etmeye başladı. Diyarbakır Askerî rüştiyesinde, hoca Vahid Efendi'den "rika" ve jandarma kolağası Ahmed Hilmi Efendi'den "sülüs" yazısı öğrendi. 

Abdüsselâm Efendi'den de ders gördü. Ayrıca ressam Hilmi Efendi'den resim yapmasını öğrendi. 1907' de Sanayii Nefise mektebi "resim ve hat" bölümüne girdi. 1908' de Haseki'de Gülşeni Maarif mektebinde hat ve resim hocalığı yaptı. 

1910' da Harbiye mektebi matbaası hattatlığında bulundu. Hocası, Erkânı Harbiye-i Umumiye başhattatı Mehmed Nazif Efendi'nin vefatı üzerine, onun yerine geçti. Burada 7 sene çalıştı. 1. Dünya savaşı sırasında bu matbaada çalışırken, Berlin Harita dairesine gönderildi. Orada 1 sene çalıştı.

JANE AUSTEN (romancı)

İNGİLİZ  kadın romancı, 1775 yılında Hampshire, Steventon'da doğdu. Protestan papazı olan babası tarafından yetiştirildi. 1797-98' de iki roman yazdı : 1811' de yayınlanan "Sağduyu ve Duyarlık" ve 1813' de yayınlanan "Gurur ve Önyargı" adlı romanları, üzerinde yazarın ismi olmaksızın basıldı. 

Daha sonraki "Mansfield Park (1814)", "Emma (1816)" ve "Northanger Manastırı (1817)" adlı eserleri de aynı şekilde yazarın ismi konulmadan basılmıştır. 

1817 yılında Winchester'da verem hastalığından öldüğü zaman (yaş 42), ismi pek az kimse tarafından biliniyordu. 

İngiliz orta sınıf insanının yaşayışını ustalıkla anlatan romanları, ancak ölümünden 20 sene sonra büyük bir ün kazandı. Jane Austen, derinliğe inebilen, keskin görüşlü bir psikologdu. Roman kişilerinin karakterlerini büyük bir incelik ve kesinlikle yansıtmıştır. 

LUDOVİCO ARİOSTO (şâir)

İTALYAN  şâir, 1474 yılında Reccio Emilia'da doğdu. Soylu bir ailedendi. Ercole I d'Este'nin hizmetinde olan babası ölünce, 9 kardeşine bakabilmek için Ercole I 'in kardinal oğlunun hizmetine girdi (1503). 

Kardinalin Canossa valisi, elçisi, habercisi, yol ve savaş arkadaşı oldu. "Satire" adlı eserinde, durumundan şikâyetçidir. Buda başpiskoposluğuna tayin edilen kardinal ile Macaristan'a gitmedi.

Yeni Este dükü Alfonso'nun hizmetine girdi ve Garfagnana valisi oldu. Özlediği "sessiz" hayata 1525 yılında kavuştu ve Ferrara'da karısıyla beraber yaşadı.

HACI ÂRİF BEY (bestekâr)

TÜRK  mûsıkîsinin en büyük şarkı bestekârlarından, 1831 yılında İstanbul'da doğdu. Eyüp Şer-i mahkemesi kâtibi Ebubekir Efendi'nin oğlu. İlkokulda sesinin güzelliğiyle dikkat çekti. 

Zekâi Dede'den, Eyubî Mehmed Bey'den, İsmail Dede Efendi'den, Hâşim Bey'den eser meşketti. İyi mûsıkî ve nota bilgisi olmamakla beraber, binlerce eseri ezberledi ve gençlik yıllarından başlayarak pek parlak şarkılarıyla dikkati çekti.

13 yaşında Muzıka-yı Hümayun'a girdi. 20 yaşında Sultan Mecid'e "mabeynci" oldu. Sarayın Çerkes câriyelerinden üç kızla evlendi (Çeşmidilber, Zülfinigâr, Nigârnîk hanımlar). "Mabeyncilik" ve "serhanendelik" yaptı.

Hacca gitti. İran şahı tarafından Tahran sarayına davet edildiyse de, padişah izin vermedi. Hacı (Mehmed) Ârif Bey, 1884' de vefat etti, İstanbul, Beşiktaş'da "Yahya Efendi" dergâhına defnedildi.

ÂRİF PAŞA (ressam)

TÜRK  ressam, 1808 yılında İstanbul'da doğdu. Kapıçuhadarı İsmail Rıfat Efendi'nin oğlu. Önce Defterdarlık kaleminde bulundu, sonra yeniçeriliğin kaldırıldığı tarihte askerlik mesleğine geçti, "müşirlik" rütbesine kadar yükseldi (1854).

Atina, Üsküp, Kosova, Edirne ve daha birçok yerde vazifeyle bulunduğu sırada "resim" ile de ilgilendi. İlk ressamlarımız arasında şöhret yapan Ârif Paşa'nın "Mecmua-i Tesavir-i Osmaniye" adlı üç ciltlik bir eseri vardır. 

Kitabın 1. cildini Türkçe olarak, Şinasi'nin "Tasvir-i Efkâr" matbaasında, 2. ve 3. cildini de Fransızca olarak resimleriyle beraber Paris'de bastırdı (1862). 

Kitap, devlet teşkilâtında çalışan ressamları anlatmaktadır. İçinde 16 pafta ve suluboya resim vardır. Ârif Paşa, eserin önsözünde; bu kitabı yazmak için 40 sene çalıştığını, çeşitli kitap ve kıyafetleri incelediğini söyler. 

Askerî müzedeki yeniçeri devrinin ileri gelenleriyle, onların kıyafetlerini gösteren mankenleri, Türk müzelerinin kurucusu Ahmed Fethi Paşa'nın emriyle Viyana'da yaptırdı. Ressam Ârif Paşa, 1865 yılında İstanbul'da vefat etti. 

İON NAE THEODORESCU (şâir)

ROMANYALI  şâir (Tudor Arghezi), 1880 yılında Gorj yakınlarında Oltenia'da doğdu. Lirik şiirlerini şu kitaplarda topladı :  "Çeşitli Sözler (1927)", "Tembellik Çiçekleri (1931)", "Küçük Akşam Kitabı (1939)", "Tahta İkonlar (1930)" ve "Kara Kapı (1930)" adlı eserlerinde, manastırda geçen hayatını ve siyasî hükümlü olarak yattığı cezaevi hâtırâlarını anlattı.

Yer yer farfaraya kaçan zorlu lirizmi, mistik coşkularla beslenir. Karmaşık ve farklı yönlü eserleri; "Küçük Akşam Kitabı", "Mısralar (1936)", "Rondolar ve Çocuk Oyunları (1939)" ile "Cüceler Ülkesi (1947)"nin insana ve toprağa bağlı lirizminden, "İnsanın Balladı (1956)"nın evrensel ve kozmik ilhamına uzanır.

"1907 Köylü Ayaklanması (1956)"nda devrim kahramanlıklarını, "Alacalı Mısralar (1957)", "Benim Güzel Kitabım (1958)", "Yaprak (1963)" ve "Yazılar (1963)" adlı eserlerde de ölümsüz duyguları dile getirdi.

ANTONİA MERCÉ Y LUQUE (dansçı)

İSPANYOL  kadın dansçı ve koreograf (La Argentina), 1888 yılında Buenos Aires'de (Arjantin) doğdu. En ünlü İspanyol tiyatrolarında kazandığı başarılardan sonra 1905' den itibaren Avrupa'da uzun turnelere çıktı. 

1914' de Güney Amerika'ya gitti. 1927' de Paris'deki Champs-Elysées tiyatrosunda, tek bir gitar ve virtüözce çaldığı kastanyetleri eşliğinde verdiği resitalde büyük başarı kazandı. 

1929' da yönettiği İspanyol Balesi topluluğuyla Opéra-Comique tiyatrosunda şu eserleri sahneye koydu :  "Juerga", "Sonatina", "El Contrabandista", "Triana" ve en büyük başarısı olan "El Amor Brujo". Bu eserde Vicente Escudero da rol aldı.

"El Amor Brujo (büyücü aşk)"da büyük başarı kazanan dansları : "La Garterana", "La Fregona", "La Jota Aragonesa" ve "Korku Dansı" oldu.

İspanyol balesini, klâsik bale çerçevesinde geliştirmeye çalışan ilk sanatçıdır. Antonia Mercé y Luque, 1936' da (yaş 48) Bayonne'da (Fransa) öldü.

HÜSEYİN SADEDDİN AREL (bestekâr)

TÜRK  bestekâr ve mûsıkî bilgini, 1880 yılında İstanbul'da doğdu. Anadolu kazaskeri Dardağanzâde Mehmed Emin Efendi'nin oğlu. Hukuk mektebini bitirdi. 

Adliye nezareti mütercimi, mektubî müdürü, deniz ticaret mahkemesi hâkimi (1909), Makedonya vilâyetleri Adliye müfettişi, ceza işleri müdürü, Adliye müsteşarı (1911), Şûrayı Devlet üyesi (1913), Defter-i Hakanî emini (1915), Şûrayı Devlet Tanzimat dairesi reisi oldu.

Şûrayı Devlet kaldırılınca, devlet vazifesinden çekildi. İzmir'de sonra İstanbul'da "avukatlık" yaptı. 1910' da Washington'da toplanan Milletlerarası Hukuk kongresinde Türkiye'yi temsil etti. 

1908' de, 15 günde bir çıkan "Şehbal" adlı lüks dergiyi yayınlamaya başladı. 1939-40' ta aylık "Türklük" kültür dergisini yayınladı (14 nüsha).

Arapça, Farsça, Fransızca, İngilizce, Almancayı bilir, diğer birkaç dili de okuyup anlardı. Hukuk bilgini ve edip olarak da tanınmıştır. 

Mûsıkîye 10 yaşında başladı. Hemen bütün sazları çalmayı öğrendi. 1907-09' da Edgar Manas'dan Batı mûsıkîsine ait bilgiler öğrendi. Devrinin bütün mûsıkî ustalarını tanıdı. Rauf Yekta ve Dr. Suphi Ezgi ile beraber Türk mûsıkîsi ilmi üzerine çalıştı. Bu suretle, 500 yıldan beri âdeta unutulmuş olan Türk mûsıkîsi nazariyatı ortaya çıktı.

İSMAİL GALİP ARCAN (tiyatrocu)

TÜRK  tiyatro oyuncusu, 1893 yılında İstanbul'da doğdu. Askerî rüştiyede okudu. İlk profesyonel oyunu, 1909' da "Dilküşa" tiyatrosunda oynanan "Tabib-i Aşk" tır. 

1914' de Dârülbedayi'ye girdi. Burada oyuncu ve rejisör olarak çalıştı. 1920' de buradan ayrıldı ve 1 sene sonra tekrar döndü. 

Bir ara Paris'e gitti. İstanbul'a dönüşünde (1924); Muhsin Ertuğrul ve Behzat Butak ile kurdukları topluluk ile Şehzâdebaşı "Ferah" tiyatrosunda temsillere başladı.

1925' de Fikret Şâdi'nin "Millî Sahne" grubuyla Anadolu turnesine çıktı. 1926' da yine Dârülbedayi'ye girdi.  İsmail Galip Arcan, 1974' de İstanbul'da vefat etti.

İ. Galip Arcan, aynı zamanda Türk sinemasının ilk oyuncularındandır. 

"Tiyatroda Makyaj (1941)", "Tiyatroda Diksiyon (1947)" adlı iki kitabı, tercümeleri, oyunları, bir de "70' inci Taş" adlı şiir kitabı mevcuttur.