FRANÇOİS DE CUREL (yazar)

FRANSIZ  oyun yazarı, 1854 yılında Metz'de doğdu. Edebiyat dünyasına iki romanla girdi :  "Kuru Yemişler (Haylaz Öğrenciler) Yazı - 1885"  ve  "Grandük'ün Kazadan Kurtuluşu - 1889".

İlk oyunlarından ikisi  1892' de Théâtre-Libre'de oynandı :  "Bir Azizenin İçyüzü" ve "Fosiller". Bu oyunda, çökmekte olan soylu bir taşra ailesini anlatır.

François de Curel, 1928' de Paris'de vefat etti. 

FERNAND CROMMELYNCK (yazar)

BELÇİKALI  oyun yazarı, 1886 yılında Paris'de (Fransa) doğdu. Önce piyesleriyle Belçika'da tanındı :  "Artık Koruya Gitmeyeceğiz (1906)",  "Maske Yapan Adam (1908)",  "Pişmanlık Satıcısı (1913)".

Ününün yayılmasını, şaheseri  "Muhteşem Boynuzlu"yu  Lugné-Poe'nun Fransa'da sahneye koymasına borçludur. Bu eserinde aldatılan koca konusunu yeni bir şekilde ve gerçekçi bir dille işler.

Diğer eserleri  :  "Çocuksu Âşıklar (1921)",   "Altın İskemleler (1925)",   "Carine veya Çılgın Kız (1929)",   "Çok Küçük Kalpli Bir Kadın (1934)",   "Sıcak ve Soğuk (1935)".

Fernand Crommelynck, 1970' de Saint-Germain-en-Laye'da (Fransa) vefat etti. 

NOËL COWARD (yazar)

İNGİLİZ  oyun yazarı, 1899 yılında Teddington'da doğdu. Daha çocukken kendini tiyatroya verdi. 1920'de hem oyuncu hem de dansçı olarak sahneye çıktı. 

1. Dünya savaşından sonra "London Calling" revüsüyle oyun yazarlığına başladı. Paris'de "Hafta Sonu Tatili (1928)" adıyla çok tutulan "Bahar Nezlesi (1925)" oyununu sahneye koydurttu.

Diğer eserleri  :  "Konuşma Parçaları (1934)",  "Anafor (1935)",  "Özel Hayatlar (1930)",  "Hayat Tasarısı (1933)",  "Serseri (1936)",  "Mutluluk (1935)" v.b.

"Atlıların Geçişi (1932)" gibi bazı oyunlarında çağdaş İngiltere tarihinden bazı sahneleri canlandırırken, sadelik içinde gelişen süsleyici bir heyecan yaratmayı başardı.  Ayrıca film senaryoları :  "Kısa Karşılaşma (1946)" ve  bir bale metni  "Londra Sabahı (1959)"nı  yazdı.

İON LUCA CARAGİALE (yazar)

ROMANYALI  oyun yazarı, 1852 yılında Haimanale'de doğdu. Tiyatro oyuncusu bir aileden gelir. Gazetecilik, suflörlük, milli eğitim müfettişliği, tekel memurluğu, öğretmenlik yaptı ve nihayet Bükreş Millî tiyatrosunun müdürü oldu. 

Bir miras sayesinde mâlî durumu düzelince, birkaç kez Berlin'e giderek uzun süre kaldı. 1878' de "Fırtınalı Bir Gece" adındaki ilk oyununu "Gençlik" edebî topluluğunda okudu. Bu töre komedisinin konusu Bükreş'in dış mahallelerinde geçer.

1880' de "Edebî Sohbetler" adındaki edebiyat dergisinde "Bay Leonidas Gericiliğin Karşısında" adlı tek perdelik bir fars yayınladı. Bu oyunda, devrim hâyâli kurarak karısına ateşli sözler söylerken, sokaktan geçen sarhoşların gürültüsünden korkuya kapılan kendi halinde bir adamı gülünçleştirir.

ALFRED CAPUS (gazeteci)

FRANSIZ  gazeteci ve oyun yazarı, 1857 yılında Aix'de doğdu. Birkaç roman yayınladıktan sonra, 1901' de yazarına 10 yıl süreyle başarı sağlayan bir dizi eserin ilki olan "Damar" adlı oyunuyla büyük ün yaptı.

Bu dizinin diğer oyunları şunlardır :  "İki Okul (1902)", "Şato Sahibi Kadın (1902)", "Rakip (1903)", "Gençliğimiz (1904)", "Bay Piégeois (1905)", "İki Adam (1908)", "Yaralı Kuş (1908)", "Maceracı (1907)", "Héléne Ardouin (1913)".

Komedilerinde; hareketli bir dünyayı, hayâsız entrikacıları ve sonradan görmeleri ele aldı. Felsefesi çoğu kez "güleryüzlü bir iyimserlik" diye tanınmakla beraber aslında, insanlığa hoşgörüyle bakan, hâyâl kırıklığına uğramış bir kişi görüşüdür. 

1914' de "Figaro" gazetesinin siyaset yazarı oldu. Son yıllarda kendini tamamen gazeteciliğe veren Alfred  Capus, 1922' de Neuilly'de vefat etti.

BERTOLT BRECHT (oyun yazarı)

ALMAN  oyun yazarı, 1898 yılında Augsburg'da doğdu. Tıp öğrenimi yaptıktan sonra, 1. Dünya savaşında, bir askerî hastanede hizmet gördü. 

1923' de Berlin'deki "Deutsches Theater"in müdürü Max Reinhardt'ın yanında çalıştı ve "Gece Çalınan Trampetler" adlı ilk piyesini ona beğendirdi. Ardından Çek yazar Haşek'in "Aslan Asker Şvayk" adlı romanını tiyatroya uyarladı. 

Sonra "İnsan İnsandır (1927)"ı yazdı. Berlin Halk tiyatrosunda oynanan bu oyunu, "Üç Kuruşluk Opera (1928)" adlı ünlü eseri izledi. Konusunu, İngiliz yazar John Gay'in "Dilenci Operası (1728)"ndan alan bu oyun Schiffbauerdamm tiyatrosunda sahneye konuldu. Büyük başarı kazandı ve filme alındı. 

Almanya'daki Nazi (nasyonal sosyalizm) rejimini sevmeyen yazar, 1933' de Amerika'ya gitti ve 1948 yılına kadar orada kaldı. Bu sürgün hayatı sırasında; şiirler, romanlar, hikâyeler ve tiyatro eserleri yazdı.

HENRY BERNSTEİN (yazar)

TİYATRO  yazarı, 1876 yılında Paris'de doğdu. Bir Yahudî bankerin oğluydu. 1900' da "Pazar" adlı oyunuyla tiyatro hayatına atıldı. Bu eserinde entrikanın geliştirilmesine, karakterlerin işlenişinden daha çok önem verdiği görülür. 

Konularını özellikle para sorunları üzerinde toplar :  "Dolambaç (1902)", "Bora (1905)", "Pençe (1906)", "Hırsız (1906)", "Samson (1907)", "Benden Sonra (1911)".

Bir vicdan meselesini ortaya koyan "Hücum (1912)" ve oldukça derine inen bir psikolojik çözümlemeyle yazılmış trajedi "Sır (1913)" ile daha insancıl bir tiyatroya yöneldi. Bu tutumu sonraki eserlerinde daha da arttı : 

"Judith (1922)", "Aynalar Galerisi (1924)", "Felix (1926)", "Zehir (1928)", "Melodram (1929", "Gün (1931)", "Mutluluk (1932)", "Haberci (1933)", "Umut (1934)", "Yürek (1935)", "Fırtınalar Burnu ve Yolculuk (1937)", "Elvire (1940)", "Susuzluk (1949)", "Victor (1950)", "Evangeline (1952)". 

Bu eserlerinde ağır basan yan; artık çıkar çekişmeleri değil, yanılgıları, güçsüzlükleri, hâyal kırıklıkları ve bedenî hazlardır. Henry Bernstein, 1953' de Paris'de öldü.

PAUL (TRİSTAN) BERNARD (yazar)

OYUN  yazarı, 1866 yılında Besançon'da doğdu. Önce sanayici oldu, sonra avukatlık yaptı. 1891' de "Revue Blanche" da edebiyat hayatına atıldı. Özellikle oyunlar yazdı ve büyük başarı sağladı.

En güzel eserleri :  "Konuşulduğu Gibi İngilizce (1889)", "Üç Ayak (1905)", "Brighton İkizleri (1908)", "Öp Beni (1923)". 

Ayrıca, romanlar ve hikâyeler de yayınlayan Tristan Bernard, 1947' de Paris'de öldü.

MİCHEL BARON (tiyatrocu)

FRANSIZ  tiyatrocu ve oyun yazarı (Michel Boyron), 1653 yılında Paris'de doğdu. 12 yaşında öksüz kaldı. "Veliahtın Küçük Komedyenleri" topluluğuna, sonra da Molière'in tiyatrosuna girdi (1670) ve burada parladı. "Psyché" oyununda "Cupidon", "Tite et Bérénice" oyununda "Domitien" rolünü oynadı.

1672' de "Alceste" oyununda Molière'in dublörü oldu. Molière'in ölümü üzerine, "Hotel de Bourgogne"a geçti ve "İphigénie" oyununda "Achille", "Phèdre" oyununda "Hippolyte" rollerini canlandırdı. 

Yazdığı komediler : "Aşkta Talihli Adam (1680)", "Yosma ile Namuslu Geçinen Kadın (1687)".

Ayrıca; Terentius'dan "Andria" ve "Adelphae"yi manzum olarak çevirerek sahneye koydu. Michel Baron, 1729' da Paris'de öldü.

ZEYBEK ve OYUNLARI

ZEYBEK,  özellikle Batı Anadolu efelerine verilen isimdir. Zeybekler genellikle Anadolu köylüsünün niteliklerini, özelliklerini taşır, onların benimsedikleri inanç ve gelenekleri sürdürürler.

Zeybekler; işlemeli şalvar, kuşak, üste cepken, başa börk giyer veya fes üzerine çevre sararlar. Silâhlık, tozluk, yemeni veya çizme giyerler.

 

Zeybeklerin başkanına "efe", yardımcılarına "kızan" denir. Atılgan, yiğit, savaşçı kimseler olan zeybekler, Osmanlı imparatorluğu döneminde ve Kurtuluş savaşı yıllarında birçok savaşlara katılmış, yararlılıklar göstermişlerdir. 

Zeybek oyunları; meydanlarda, davul-zurna (şimdilerde gırnata-klarnet) ile, kapalı yerlerde de; cura, bağlama, divan sazı ve dümbelek eşliğinde oynanır.

BAŞLICA ZEYBEK OYUNLARI:

İzmir'de oynanan zeybekler :  "Ağır Zeybek", "Arpazlı Zeybeği", "Bengi", "Bergama Zeybeği", "Çakıcı Zeybeği", "Dağlı Zeybeği", "Edremit Zeybeği", "Harmandalı Zeybeği", "Kozak Zeybeği", "Ödemiş Zeybeği", "Somalı Zeybeği", "Yalı Zeybeği", "Yörük Ali Zeybeği", "Yuntdağı Zeybeği", "Soma Zeybeği".

Balıkesir'de oynanan zeybekler : "Pamukçu Bengisi", "Dörtlü Zeybek", "İkili Zeybek", "Güvende Zeybeği".

Muğla'da oynanan zeybekler : "Alıdaverin Zeybeği", "Soğukkuyu Zeybeği", "Kerimoğlu Zeybeği", "Kadoğlu Zeybeği", "Beşkaza Zeybeği".

Aydın'da oynanan zeybekler : "Aydın Zeybeği", "Harmandalı Zeybeği", "Ortaklar Zeybeği", "İki Parmak Zeybeği".

Denizli'de oynanan zeybekler : "Dokuzlu Zeybek", "Bulanık Zeybeği", "Buldan Düz Oyunu", "Kınıklı Zeybeği", "Denizli'nin Horozu", "Seymen Sekmesi Zeybeği", "Tek Parmak Zeybeği", "Alaylar Zeybeği"

Zeybek havaları; "ağır" veya "orta aksak" usülde olur ve ağır çalınır. Aksak, yani yürük olan zeybeklere Ege'de "Kadın Zeybeği" denir ve bu yürüklük, oyunun heybetiyle münasip görülmez. Zeybek temposu, aksak ve oynak usülleri çerçevesinde olmakla beraber raksa mahsustur. İcrada davul-zurna bulunması şarttır. 

HALDUN TANER (hikâye ve oyun yazarı)

TÜRK  hikâyecisi ve oyun yazarı, 1916 yılında İstanbul'da doğdu. Galatasaray lisesini bitirdi. Heidelberg üniversitesinde iktisat, Viyana üniversitesinde felsefe ve tiyatro tarihi okudu. İstanbul üniversitesinin Sanat Tarihi ve Alman Edebiyatı bölümlerini bitirdi (1950).

Sait Faik Hikâye armağanı (1955) ve New York Herald Tribune gazetesinin hikâye yarışmasında Türkiye birinciliğini kazandı (1953). Devekuşu Kabare tiyatrosunun kurucularındandır (1967). Uzun müddet "Tercüman" ve "Milliyet" gazetelerinde köşe yazıları yazdı. "Yalıda Sabah" adlı hikâye kitabıyla Sedat Simavi Vakfı edebiyat ödülünü aldı (1983). Haldun Taner 1986' da İstanbul'da öldü.

Oyunları: "Günün Adamı (1953)", "Dışardakiler (1957)", "Ve Değirmen Dönerdi (1958)", "Fazilet Eczanesi (1960)", "Huzur Çıkmazı (1962)","Keşanlı Ali Destanı (1964)", "Eşeğin Gölgesi (1965)", "Vatan Kurtaran Şaban (1968)", "Astronot Niyazi (1970)", "Bu Şehr-i Stanbul ki (1969)", "Sersem Kocanın Kurnaz Karısı (1970)", "Aşk-ü Sevda (1973)", "Yar Bana Bir Eğlence (1974)", "Ayışığında Şamata (1977)".

Hikâye kitapları: "Yaşasın Demokrasi (1949)", "Tuş (1951", "Şişhaneye Yağmur Yağıyor (1953)", "Ayışığında Çalışkur (1954)", "On İkiye Bir Var (1955)", "Sancho'nun Sabah Yürüyüşü (1969)", "Hikâyeler (ilk üç kitap - 1970)"

Haldun Taner, 1970' lerden sonra, gezi, sohbet ve deneme türlerine de ağırlık verdi. Bu tür eserleri : "Hak Dostum Diye Başlayım Söze (1978)", "Düşsem Yollara Yollara (1979)", "Ölür İse Tenler Ölür, Canlar Ölesi Değil (1979)", "Devekuşuna Mektuplar (1960-77)", "Önce İnsan Olmak".

SEPETÇİOĞLU OYUNU

KASTAMONU  ve civarında yaygın bir halk oyunu. Erkekler tarafından oynanan türkülü bir oyundur. Açıkta davul ve zurna ile, kapalı yerlerde saz veya bağlama eşliğinde oynanır. Zeybek türündedir. Bir veya birden fazla kişi katılabilir.

Sepetçioğlu'nun kim olduğu, oyunun nasıl doğduğu hakkında halk arasında yaygın bir söylenti vardır. Buna göre; Sepetçioğlu Osman Efe, Araç ilçesinin Boyalı bucağında yaşadı, zamanın önde gelen kişilerinden birinin kızına âşık oldu. Kız da onu sevdiği için beraber kaçtılar. 

Çevrede sözü geçen bir kimse olan kızın babası durumu öğrenince; "Osman Efe hükümete baş kaldırdı" diyerek hükümet kuvvetlerini Sepetçioğlu'nun üzerine yolladı. Şiddetli bir çarpışmadan sonra Osman Efe yaralandı, kız da baş kaldıranlardan biri olarak tutuklandı. 

Osman Efe'nin yaraları sarılınca, arkadaşlarını toplayarak cezaevini bastı ve kızı kurtardı, fakat hükümet güçleri tarafından tekrar yakalanarak İstanbul'a gönderildi. Padişah, Osman Efe ve kızı dinledikten sonra ikisini de affetti. 

KARADENİZ HORON OYUNU

DOĞU Karadeniz kıyısında (Ordu, Rize, Trabzon) toplu, dizi halinde ve disiplinli olarak oynanan oyunlara "horon" denilir. (Horan, horom, horum ve horun olarak da söylenir)."Düz horon" ve özellikle Çaykara'da oynanan "atlama horonu" oyunu vardır.

Kemençe veya davul-zurna eşliğinde yürütülen horon, en az 5 kişiyle oynanır. Oyuncular birbirlerini ellerinden tutarak bir dizi meydana getirirler. Horonun başında, oyuncuları idare eden şahsın elinde mendil bulunur. Horonlar çok hızlı oynanan oyunlardır, erkek oyunudur. Bazen kadınlar da kendi aralarında oynarlar.

Bu oyunlar, düğün, nişan, asker uğurlama, dinî ve resmi bayramlar gibi önemli günlerde oynanır. Trabzon erkekleri horon oynarken, siyah başlık, aba (ceket), yandan düğmeli yelek (avcı yeleği şeklinde), dik yakalı siyah gömlek ve zıpka (pantolon yerine) giyerler.

Horonlar, çok hızlı figürleri, tetiklik ifade eden hareketleriyle canlılık, enerji ve heyecan dolu çok zevkli oyunlardır.

HARMANDALI ZEYBEK OYUNU

TÜRKİYE'NİN Ege Bölgesi'nde oynanan bir zeybek oyunu türüdür. "Harmandağlı" zeybeği de denilir. Erkekler tarafından oynanır. Yiğitçe ve kabadayıca oynanan bir efe oyunudur. Genel olarak tek kişi tarafından oynanmaktadır.

Çoğunlukla İzmir ve Manisa yörelerinde yaygın olan harmandalı zeybeğinin, Çanakkale'nin Ayvalık ilçesinde, Babadeke köyünde 20-30 kişi tarafından toplu bir şekilde oynandığı da görülmüştür. 

Davul-zurna veya davul-klârnet eşliğinde oynanır. Harmandalı zeybeğinin oyun havası, 1916 yılında İzmirli müzisyen Ahmet Yekta Madran tarafından notaya döküldü; buna "yeni harmandalı zeybeği" denildi. Bergama'nın Kaşıkçı köyünde oynanan "dörtlü harmandalı zeybeği" eski harmandalı zeybeğine en yakın olanıdır.

Harmandalı zeybeğinde; ağır ağır oyuna kalkış, efece duruş, kolların ağır ağır sallanışı, havaya kaldırılıp indirilişi, beldeki silâhlıkta bulunan tabancaya davranış, atlama, diz çökme gibi figürler vardır.

Okunan türkünün metni şöyledir:

Harmandalı efem bakıyor hey hey

Bileğinden kanlar akıyor vay vay

Gümüş bilezikli mavzerin vay vay

Namlusundan şimşek çakıyor vay vay

Efeme her cepken yaraşır hey hey

Korku nedir bilmez dolaşır vay vay

Bütün kızanların önünde vay vay

Elinde yatağın savaşır vay vay