VİCTOR COUSİN (filozof)

FRANSIZ  filozof, 1792 yılında Paris'de doğdu.  Royer Collard ve Maine de Biran'ın öğrencisi. Önce Öğretmen okulunda (1814), sonra Edebiyat fakültesinde (1815), Royer Collard'ın yerine geçti. 1815-17 yılları derslerinde, Condillac'ı tenkit etti ve İskoçya felsefesini açıkladı.

Alman felsefesiyle ilgilendi, Kant'ı inceledi. Almanya'da; Hegel, Jacobi ve Schelling ile tanışıyordu. Temmuz monarşisinde; danıştay üyesi, yüksek meclis üyesi, öğretmen okulu müdürü, Fransız akademisi üyesi (1830), Thiers kabinesinde Millî Eğitim bakanı (1840) oldu.

1851 Hükûmet darbesinden sonra Sorbonne'daki kürsüsünü bıraktı. Leibniz'e dayanan şu ilkeyi savundu :  "sistemler doğruladıkları ile gerçek, inkâr ettikleri ile yanlıştırlar".  Descartes'ın, İskoçya okulunun ve Kant'ın düşüncelerini "éclectisme" adını verdiği spiritüalist bir sistem içinde birleştirmeye çalıştı.

Alman idealizmine yaklaştı (Fransa'da ilk defa Hegel'in adından söz etti), sonra yeniden Descartes'a döndü. Fakat, felsefeye daima psikolojik metodu temel yaptı. Sonunda panteist olmadığını ispatlamak istedi ve felsefe onun için dindışı düşüncelere karşı bir silâh oldu. "İki ölümsüz kız kardeş" diye nitelediği felsefe ile dinin birliğini öne sürdü.

MARQUİS DE CONDORCET (matematikçi, filozof)

FRANSIZ  filozof, matematikçi ve siyaset adamı (Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat). 1743 yılında Ribemont'da doğdu. Henüz 16 yaşındayken; d'Alembert, Clairault ve Fontaine'in huzurunda, bir matematik analiz tezinin savunmasını yaptı. 

"İntegral Hesap Üzerine Bir Deneme (1765)" adlı bir eser ve "Üç Cisim Problemi (1767)" başlıklı bir muhtıra yayınladı. Çalışmaları dolayısıyle, Bilimler Akademisi'ne alındı (1769).  1666 ile 1699 yılları arasında vefat etmiş akademisyenlere dair övgüler (Les Eloges) yazdıktan sonra, Bilimler akademisinin daimî sekreteri oldu.

D'Alembert, Voltaire ve özellikle, Turgot ile ilişkiler kurdu ve önemli yazışmalar yaptı. Turgot aracılığıyla para işleri genel müfettişi tayin edildi. "Ansiklopedi"nin çalışmalarına katıldı, ayrıca iktisatla ilgili yazılar yayınladı.

1782' de Fransız akademisine girdi. Voltaire'in  "Bütün Eserler" ini yayınladı ve haşiyelerini düzenledi. İnsan haklarının tanımlanması üzerinde de önemle durdu.  1789' da 18. yy düşünürlerinin vârisi ve "felsefî parti" nin başı diye tanınıyordu.

ÉTİENNE BONNOT DE CONDİLLAC (filozof)

FRANSIZ  filozof, 1715 yılında Grenoble'da doğdu. Birçok parlamenter yetiştirmiş bir aileden geliyordu. Kiliseye intisap etmek üzere eğitildi. Paris'e gittiğinde, Diderot, Jean-Jacques Rousseau, Fontenelle ve Duclos ile ilişkiler kurdu.

1758 yılında 15. Louis, çocuğu Ferdinand'a öğretmenlik yapması için onu Parma'ya (İtalya) gönderdi. 1767' de Fransa'ya döndü. Ertesi yıl Fransız akademisine seçildi. Bundan sonra köye çekilerek vefatına kadar orada yaşadı.

En önemli iki felsefî eseri şunlardır :  "İnsanî Bilgilerin Kaynağı Üzerine Deneme (1766)",  "Duyumlar Üzerine İnceleme (1754)".  Locke'un doktrinini izler, ona göre; bilginin iki kaynağı vardır; bunlar duyum ve düşünmedir. "Ben" ise, şimdi var olan duyumlar ile hafızanın hatırlattığı duyumların toplamından ibarettir. Duyumlarımız, eşyanın ancak işaretleridir ve dış gerçek aslında bilinemezdir.

AUGUSTE COMTE (filozof)

FRANSIZ  filozof, 1798 yılında Montpellier'de doğdu. 16 yaşındayken girdiği Ecole Polytechnique'i bitirdikten sonra matematik öğretmenliği yaptı. 

1817' de Saint-Simon'un çömezi oldu. 7 yıl sonra onunla bozuştu.  1826' da düşüncelerini, "pozitivizm" adı altında şahsî bir doktrin haline getirmeye başladı. İlk derslerinden sonra, geçici bir zihin bozukluğu yaşadı, ancak 2 yıl sonra çalışmalarına ve derslerine yeniden başlayabildi.

1831-48 yılları arası Paris belediyelerinden birinde ücretsiz astronomi dersleri verdi. Sonra karısından ayrılan ve yerinden de olan Comte, 1848' den vefatına kadar arkadaşlarının yardımıyla yaşadı. Gittikçe artan geçimsizliği yüzünden arkadaşları birer birer ayrıldı, yalnız kaldı.  Auguste Comte, 1857' de Paris'de vefat etti.

"Pozitif Felsefe Dersleri"nin ilk 6 cildini 1830-42  yılları arası yayınladı. "Mutlak olarak tek bir ilke vardır, o da, mutlak olan hiç bir şeyin var olmadığıdır" dedi.

SAMUEL TAYLOR COLERİDGE (şâir)

İNGİLİZ  şâir, eleştirmen ve filozof, 1772 yılında Devonshire, Ottery Saint Mary'de doğdu. Bir papazın oğluydu, küçük yaşta öksüz kaldı. Londra'da Charles Lamb ile tanıştığı Christ's Hospital'da öğrenimine başladı ve Cambridge'de,  Jesus College'de devam etti (1791).

Fransız ihtilâlini büyük hayranlıkla karşıladı. 1794' de süvari olmak için Cambridge'den ayrıldı, çok geçmeden bu işten vazgeçti. Oxford üniversitesi giriş imtihanını kazandı. Orada Robert Southey ile buluştu. İki genç, iki kızkardeş ile evlendi.

Bacanağı ile beraber "Robespierre'in Düşüşü (1794)" adlı bir dram yazdılar. Sonra Somerset, Coleridge Nether Stowey'e yerleşti. Burada hayran olduğu şâir William Wordsworth ile komşu oldu. Şiirlerini,  "Çeşitli Konular Üzerine Şiirler" adıyla Bristol'de 1796' da yayınladı. 

1797' de yazdığı "Christabel" ve "Kubilay Han" yarım kaldı, ancak 1816' da basıldı.  Wordsworth ile komşuluğu giderek verimli olmaya başladı. İki şâir, şiirde yapmayı tasarladıkları yeniliği kesinlikle belirlediler. Bu işbirliğinden "İngiliz romantizmi" doğdu. "Lirik Baladlar (1798)"ı beraber yayınladılar. Şaheseri ise "Yaşlı Denizcinin Şiiri" idi.

GEROLAMO CARDANO (hekim)

İTALYAN  hekim, matematikçi ve filozof, 1501 yılında Pavia'da doğdu. Pavia üniversitesine devam etti. Sonra Padova'da, edebiyat lisans üstü aşamasını ve tıp doktoru unvanını kazandı. 

Milano'da matematik okuttu. Tıp nazariyelerini özellikle astroloji incelemeleri üstüne kurdu. Milano, Pavia ve Bologna'da tıp okuttu. Büyük ün kazandı. 1570' de Roma'ya gitti, "hekimler kurulu"na girdi, papa ona maaş bağladı.

"Avunma Üstüne",  "Tabiat Üstüne",  "Bir Üstüne",  "Nesnelerin Gizli Yönleri Üstüne",  "Nesnelerin Türlülüğü Üstüne" gibi eserlerde açıkladığı felsefesi; Aristoteles, İbni Rüşd ve Plotinos'un sistemlerine yaklaşır. 

Onlardan aldığı büyük tabiatçılık görüşü, dünyayı ve dünyadaki her nesneyi canlı ve ruhlu varlıklar sayar, ama ruhun ölümsüzlüğünü tanımaz. Bu yönüyle en çok İbni Rüşd'e yaklaşır. Leibniz, onun için şöyle der :  "Bütün kusurlarına rağmen gerçekten büyük adamdı, kusurları da olmasa eşsiz bir kişi olurdu".

GEORGES CABANİS (hekim)

FRANSIZ  hekim ve filozof, 1757 yılında Limousin, Cosnac'da doğdu. Önce şiirle uğraştı. "İliada"nın bir çevirisini yaptı. 

Diderot, d'Alembert, Condillac ve d'Holbach ile tanıştıktan sonra, kendini "fizyoloji" ve "felsefe"ye verdi. Mirabeau'nun dostu, çalışma arkadaşı ve hekimiydi. Onun vefatı üzerine "Mirabeau'nun Hastalık ve Ölüm Günlüğü"nü yayınladı (1791).

1794' de Paris'de sağlık bilgisi öğretmeni, 1796' da Fransa enstitüsü üyesi, 1797' de Tıp okulunda klinik profesörü oldu. Georges Cabanis, 1808' de Seraincourt, Rueil'de vefat etti.

Tıp ve fizyoloji eserleri şunlardır :  "Hastaneler Üzerine Gözlemler (1789)", "Tıpda Kesinlik Derecesi Üzerine (1797)", "Tıpda Devrim ve Reforma Bir Bakış (1804)".

LÉON BRUNSCHVİCG (filozof)

FRANSIZ  filozof, 1869 yılında Paris'de doğdu. 1909' da Sorbonne'da profesör oldu. Kant eleştirmeciliğinin ortaya koyduğu problemleri, bilim alanında yaptığı derin incelemelerin ışığı altında yeniden ele aldı. 

"Yargının Modaliteleri (1897)" adlı tezinden başka birçok eser yayınladı. Bu eserler :  "Spinoza ve Çağdaşları (1894)", "Ruh Hayatına Giriş (1900)", "Çağdaş İdealizm (1905)", "Matematik Felsefenin Aşamaları (1912)", "İnsanî Tecrübe ve Fizik Nedensellik (1922)".

Pierre Botroux ve Felix Gazier ile beraber hazırladığı "Blaise Pascal'ın Bütün Eserleri (1897)", "Pascal'ın Dehası (1925)", "Batı Felsefesinde Bilincin İlerlemesi (1927)", "Akıl ve Din (1939)".  Léon Brunschvicg, 1944' de Aix-les-Bains'de vefat etti.

GİORDANO BRUNO (düşünür)

İTALYAN  düşünür ve yazar, 1548 yılında Napoli krallığı, Nola'da doğdu. Soylu bir aileden olduğu için Napoli'nin edebiyat ve felsefe çevreleriyle kolaylıkla ilişki kurdu. 

17  yaşında Napoli'de dominiken manastırına girdi. 13  yıl Tommaso teolojisini inceledi. Ayrıca, bütün modern ve eski filozofları da okudu. Herakleitos ve Demokritos'un etkisinde kaldı. 

1576  yılında Roma'da, mezhep sapkınlığı yüzünden hakkında bir dava açıldı. Fikirlerinde ısrar etti. Cenevre'ye kaçtı. Orada da, Calvin'in serbest düşünceye karşı sert tutumunu beğenmedi. Bir akademi profesörüyle kalem tartışmalarına girişti.

Cenevre'den ayrılmak zorunda kaldı. Önce Toulouse'a, sonra Paris'e gitti.  3. Henri'ye adadığı "De Umbris İdearum (1582)" adlı ilk eserini yayınladı. Bu eser Sorbonne'da bir kürsü teklif edilmesine yol açtı.

JACOB BÖHME (filozof)

ALMAN  filozof, mistisizmin başlıca temsilcilerinden, 1575 yılında Alt Seidenberg, Görlitz yakınlarında doğdu. "Alman Filozofu" diye anılır.

Görlitz'de, ayakkabı ustası idi. Genç yaşta ermişçe hayâller gördüğünü ileri sürdü. Ona göre; herşeyin ilkesi, özü ve sonu Tanrı'dır. Ölümlü veya sonsuz olan herşey gibi, kötülük ve iyilik de Tanrı'dan gelir.  

Spinoza, Schelling ve Hegel'in öncüsüdür. Jacob Böhme, 1624' de Görlitz'de vefat etti.

Eserleri :  "Şafak Sökerken (1612)", "İlâhi Varlığın Üç İlkesi Üzerine (1619)", "İnsanın Üçlü Hayatı Üstüne (1620)", "Büyük Sır (1623)".

ÉMİLE BOUTROUX (filozof)

FRANSIZ  filozof, 1845 yılında Montrouge'da doğdu. 1874' de "Tabiat Kanunlarının İmkânlılığı" konulu tezini verdi. Daha sonra, Montpellier, Nancy üniversitelerinde ve Sorbonne'da ders okuttu (1885). 1902' de Thiers vakfının müdürü oldu. 

Boutroux'ya göre :  "Tabiatta zorunluluk yalnız görünüştedir. Mekanizm teorisi ve kanunları bizi, yanlış olarak bir çeşit evrensel kadere inanmaya götürür. Nitelik görüşü, nicelik görüşünün üstünde yer almalıdır. Ereklik hareketin üstündedir. 

Sebeplerle sonuçların birbirine kesin bağlantısının ötesinde imkânlılık ve ilerleme vardır. Çeşitli olaylar (mekanik, fizikî ve kimyevî, biyolojik ve psikolojik) mümkün bir şekilde birbirleri üzerinde yer almışlardır.  Tabiî evrimin alt kademesinden üst kademesine geçerken birbirine indirgenemeyen ilerleyici bileşimlerle karşılaşır."

Eserleri  :  "Bilim ve Felsefede Tabiat Yasası Kavramı Üstüne (1895)", "Felsefe Tarihi İncelemeleri (1897)", "Pascal (1900)", "Çağdaş Felsefede Bilim ve Din (1908)", "William James (1911)". Bergson'un hocası olan Émile Boutroux, 1921' de Paris'de vefat etti. 

LOUİS DE BONALD (yazar)

FRANSIZ  yazar ve filozof, 1754 yılında Millau yakınları, Monna şatosunda doğdu. 1791' de sürgüne giden yazar, "Direktuvar" (hükümet organı) zamanında Fransa'ya döndü. Napolyon ve Fontanes'in ısrarlarıyla üniversite konseyi üyesi oldu.

Geleneksel monarşinin ve dinin savunucusu ve aşırı grubun teorisyeni olarak tanındı. 1816' da Kral'ın emriyle Fransız akademisine girdi. Louis de Bonald, 1840' da doğduğu yerde öldü.

Eserleri :  "Siyasî ve Dinî İktidar Teorisi (1796)", "Toplum Düzeninin Tabiî Kanunları Üzerine Çözümleme Denemesi (1800)", "Felsefî Araştırmalar (1818)". 1815' den sonra, bu eserlerden başka birçok eseri daha yayınlandı. 

VİSSARİON GREGORİYEVİÇ BİELİNSKİ (filozof)

RUS  filozofu ve edebiyat eleştirmeni, 1811 yılında Susisaari adası, Suomenlinna'da doğdu. Çeşitli dergilerde yayınlanan edebî eleştirileriyle tanındı. "Gerçekçilik" öğretisini benimsetmeye ve "sanat, sanat içindir" ilkesini yıkmaya çalıştı. 

Edebî düşünceleri 19. yüzyılın bütün Rus düşünce hayatını etkiledi. Devrim estetiğinin kurucusu sayılır. Felsefesiyle maddeciliğe, siyasî görüşleriyle de ütopyacı sosyalistlere yaklaşır. V. G. Bielinski, 1848' de (yaş 37) St. Petersburg'da öldü. 

JULİEN BENDA (filozof)

FİLOZOF  ve romancı, 1867 yılında Paris'de doğdu. École Centrale'a girdikten sonra Sorbonne'a devam etmek için oradan ayrıldı. 1898' de "Dreyfus olayı" üzerine bir yazı dizisiyle "Revue Blanche"da yazarlığa başladı. 

Péguy ile tanışıp "Cahiers de la Quinzaine"de yazdı. Daha ilk eserlerinde heyecan, duyum ve seziş alanına giren her şeyi "akıl" adına reddeden ve hor gören bir tavır takındı. "Eleutheros'un Konuşmaları (1911)"ndan sonra Bergson'culuğa karşı ağır bir saldırıya geçti.

Sonra felsefî bir roman olan "Takdis (1913", "Bergsonizmin Başarısı Üzerine (1914)", çağdaş Fransız toplumunun estetiği üzerine bir deneme olan "Belfegor (1919)"u, "Les Amorandes (1922)"i yayınladı.

PİERRE BAYLE (yazar)

YAZAR,  1647 yılında Le Carla'da  (Fransa) doğdu. Öğrenimini Cenevre'de yaptı. Özel ders verdi. 1681' e kadar Sedan'da tarih ve felsefe profesörü oldu. Orada "1680' de Geçen Kuyruklu Yıldız Üstüne Mektup" adlı kitabı yazdı.

1682' de yayınlanan bu eser gözden geçirildikten sonra "Kuyruklu Yıldız Üstüne Düşünceler" adıyla yeniden basıldı (1694 -1704). Sonra, Rotterdam'a geçti, orada da "felsefe" okuttu ve "Edebiyat Cumhuriyetinden Haberler" adlı eserini yazdı (1684-87).

Fransa kralına bağlı olmakla beraber, "Yakında Fransa'ya Dönecek Sığıntılara Önemli İkaz (1690)" adlı eserini eleştiren Jurieu'ye karşı çıktı. Jurieu 1693' de onu profesörlükten attırdı. O tarihten sonra kendini tamamen yazarlığa verdi ve "Tarihî ve Eleştirel Sözlük (1696-97)" adlı eserini tamamladı.

ALEXANDER BAİN (filozof)

İSKOÇYALI  filozof, 1818 yılında Aberdeen'de doğdu. Aberdeen kolejinde burslu olarak okudu. 1860' dan 1880' e kadar, Aberdeen üniversitesinde mantık ve İngiliz edebiyatı okuttu. 1876' da "Mind" dergisini kurdu. İngiliz pozitivist okuluna bağlıdır. 

Psikoloji, fizyoloji ve patoloji alanındaki buluşlardan yararlandı. Beynin kendiliğinden çalışması üzerinde durarak, "çağrışımcılık"ı diriltmeye çalıştı. Psikofizyolojiye, Stuart Mill'in "birlikte değişimler" yöntemini uyguladı:

Kanın beyne etkisi, zekâ ile beyin ağırlığı arasındaki bağlantı, akmadde ile bozmadde arasındaki işlev farkı, beynin etki-tepki süresinin ölçülmesi vb. Bununla beraber felsefede "idealizme" bağlı kaldı. Alexander Bain, 1903' de Aberdeen'de öldü.

Başlıca eserleri :  "Duyular ve Zekâ (1855)", "Heyecanlar ve İrade (1859)", "Karakter'in İncelenmesi (1861)", "Dedüktif ve İndüktif Mantık (1870)", "Ruh ve Beden (1873)", "Bilim Olarak Eğitim (1879)". Otobiyografisi 1907' de yayınlandı. 

ROGER BACON (filozof, bilgin)

İNGİLİZ  filozof ve bilgin, 1214 yılında Somerset, İlchester'de doğdu. "Doctor Admirabilis" diye tanınırdı. Paris'e gitmeden evvel öğrenimini Oxford'da yaptığı söylenir. 1236 - 1251 yılları arası Paris'de kaldı. Fransisken tarikatına girdikten sonra, Aristoteles'in eserlerini yorumladı. Bu arada 1247' den sonra kendini ilmî incelemelere verdi.

1251' de Oxford'a dönerek; "De Speculis", "De Mirabili Potestate Artis et Naturae", "Metaphysica", "De Multiplicatione Specierum", "De Computo Naturali" adlı kitapları yazdı. 1257' de ders vermesi yasaklanınca, Paris'e döndü.

1265' de papa olan koruyucusu 4. Clemens, kendisinden eserlerinin bir kopyasını istedi. Bacon, o devrin bilginlerini ele alan "Communia Naturalium" adlı eserini hazırlamaya başladı ise de, bunu yarıda bırakarak, "Opus Majus (1267-68)"u yazdı. Bu eseri, "De Multiplicatione Specierum", "Opus Minus", ve "Opus Tertium" adlı kitaplarla beraber papa'ya gönderdi.

GASTON BACHELARD (filozof)

FRANSIZ  filozof, 1884 yılında Bar-sur-Aube'da doğdu. Dijon Edebiyat fakültesinde (1930-40), sonra Sorbonne'da tarih ve bilim felsefesi okuttu. "Genel felsefe", "bilim felsefesi" ve "genel psikanaliz" üzerine pek çok eser yazdı. 1955' de Ahlâkî ve Siyasî İlimler akademisi üyesi olan  Gaston Bachelard, 1962' de Paris'de öldü.

Eserleri :  "Göreliliğin Tümevarımsal Değeri (1929)", "Sürenin Diyalektiği (1933)", "Yeni İlim Kafası (1934)", "Ateşin Psikanalizi (1937)", "İlim Kafasının Oluşumu (1938)", "Su ve Düşler (1940)", "Hava ve Düşler (1942)", "İradenin Düşleri ve Toprak (1945)", "Dinginliğin Düşleri ve Toprak (1945)", "Uygulamalı Akılcılık (1949)", "Çağdaş Fiziğin Akılcı Eylemi (1951)", "Uzayın Şiirselliği (1958)", "Düşün Şiirselliği (1960)", "Bir Mumun Alevi (1961)".

SİNOP'LU DİOGENES (Diyojen)

YUNANLI filozof, milâttan önce 413 yılında Sinop'ta (Türkiye) doğdu. Bir söylentiye göre; babası sahte para bastığı için sürgüne gönderilen bir sarrafın oğluydu. Babasıyla övünürdü. Kinik felsefe okulunun kurucusu Antisthenes'in en ünlü öğrencisiydi.

Diogenes'e göre; üstün olan "iyi", erdemdir, fazilettir. Bilim, şan, şeref, servet hor görülmesi gereken "uydurma iyiler"dir. Felsefenin özü, her yerde özentiyi kötülemek ve onun karşısına tabiatı koymaktır. Bilge kişi, kendini istek ve duygulardan uzak tutmalı, ihtiyaçlarını "en aza" indirmelidir.

Eflatun'un "çılgın Sokrates" dediği Diogenes, her mevsimde yalınayak dolaşır, harmanisine sarınıp tapınak kapılarında yatar ve bir fıçıda otururdu. Büyük İskender, Korinthos'da kendisine "Bir isteğin var mı?" diye sorunca "Var, gölge etme başka ihsan istemem" demişti.

FELSEFE UMUT AŞILAR

Büyük İskender: 'Bir isteğin var mı?'
Filozof Diyogenes: 'Gölge etme başka ihsan istemem!'
(Sebastiano Ricci tablosu)

YUNANCA bir kelime olan "filosofia" , Arapçada "felsefe" şeklini almış ve aynı şekilde Türkçeye geçmiştir. Yunancada "filo" 'sevgi' mânâsına gelir. "sofia" ise 'bilgelik' demektir. O halde felsefeye 'bilgelik sevgisi' denilebilir.

İnsan ve dünyayı genel olarak kavramaya çalışma, 'kimiz, neyiz, niçin varız, nereden geldik, nereye gidiyoruz' şeklindeki sorulara nihai izahatı getirme eğilimi gösteren disiplindir.