AKUT MİDE BAĞIRSAK İLTİHABI

ÇOĞUNLUKLA gıda zehirlenmesine bağlı olan mide ve incebağırsağın akut iltihabına "gastroenterit" denilir. Gıdalarda üreyen bakterilerin toksinleri, bakteriler, virüsler, asalaklar bu hastalığın en sık rastlanan etkenleridir.

Mide-bağırsağı bozan etkenler daha çok tereyağı, et, yumurta, konserve, süt ve suda bulunur. Kuluçka dönemi 4 ilâ 48 saat arasındadır. Karın ağrısı, bulantı, kusma, ishal (kanlı veya sümüklü olabilir), ateş ve su kaybına ilişkin belirtiler görülür.

Yüksek ateş, şiddetli kusma, karın ağrısı ve ishal aniden başlar. Bebeklerde yaz aylarında ortaya çıkan gastroenterit hızla su kaybına sebep olacağından dikkatli olunmalıdır. Ağır durumlarda hastane tedavisi gerekebilir.

BAĞIRSAK TIKANMASI

BAĞIRSAK tıkanmasının çeşitli sebepleri vardır: Bağırsak içindeki yabancı cisimler, asalaklar, saplı-sapsız tümörler, doğumsal darlıklar, iltihaplar. Bağırsak dışındaki yapışıklıklar, çevre organlardaki tümör ve iltihaplar.

Ayrıca, sindirim kanalının hareketlerinin tamamen durması da tıkanma yapar. Bu durum, bağırsak hareketlerini refleks yolla sağlayan sinir ağlarının işlevlerinde oluşan bir bozukluğa bağlıdır. Bu refleks etkenlere çeşitli hastalıklardan kaynaklanan metabolik bozukluklar veya kanda protein, klor, potasyum azalması da eklenebilir.

ASALAK İPLİK SOLUCANLAR

SOLUCANLARIN onbinlercesi dış ortamda serbest yaşarken diğerleri insan ve çeşitli hayvanların asalağı olarak yaşar. İpliksi bir yapıları vardır. Baş ve kuyruk uçları sivridir. Gövdelerini kalın ve sağlam bir tabaka örter. Yaşam süreleri oldukça kısadır.

Pek çok türünün yaşaması için arakonaklar gerekir. Yumurtalar vücut içinde veya dışında olabilir. Yumurtalardan çıkan yavrular başkalaşıma uğrayarak gelişir. Gelişmelerinin bir bölümünü dış ortamda serbest yaşayarak geçirirler. Önemli insan asalakları arasında, askaris, filarya, kancalıkurt, trişin sayılabilir.

MİKOZ (mantar hastalıkları)

VÜCUTTA mikroskobik mantarların oluşturduğu hastalıklara "mikoz" denilir. Bu mantarlarda, klorofil maddesi bulunmadığı için çürükçül veya asalak olarak yaşamak mecburiyetindedir. Doğada yaşayan yüz bin mantar türünden yaklaşık doksan tanesi, insan ve hayvanlarda hastalık yapıcı özellik taşır veya bu özelliği taşıma imkânları vardır.

İfade edilen bu doksan tür mantarın yarısından biraz fazlası deri veya mukozalardaki yüzeysel lezyonlardan sorumludur. Geri kalanların yarısı derialtı enfeksiyonlara yol açar, diğer yarısı ise daha derin iç organlarda çeşitli hastalıklara sebep olur.

OKSİYÜR (kılkurdu)

BİRÇOK hayvanın körbağırsak ve kalınbağırsağında bulunan, "ipliksolucanlar" grubundan kurtçuklardır. İnsanda, "enterobius vermicularis" adlı tek bir türü bulunur. Bu tür, tropikal bölgelerde nadir olmakla birlikte, bütün dünyada yaygındır.

Dışkı mikroskopla incelendiğinde, hareket eden kurtçuklar görülür. Körbağırsakta yaşayan bu asalak, yumurtalarını makat bölgesine bırakmak için düzbağırsağa ulaşır. Yumurtaların bulunduğu makat bölgesinin kaşınmasıyla tırnaklara bulaşan asalak, buradan çevreye yayılır.

PARAZİTOZ (asalak hastalığı)

ASALAĞIN bulaşmasıyla ortaya çıkan hastalığa "parazitoz" denilir. Solucan, pire gibi asalakların vücutta yol açtığı etkiler ve vücudun buna karşılık verdiği tepkiler çeşitli hastalık tablolarına sebep olur.

Filarya asalağı, mekanik olarak lenf damarlarında, askarit asalağı, bağırsak boşluğunda tıkanmalara yol açar. Damarlarda yırtılma ve kanamalarla beraber olan sürekli travmalar kansızlığa sebep olur.

Asalağın saldığı zehirli maddeler vücut için daha da tehlikeli olabilir. Bağırsak solucanlarının ürettiği ve merkezî sinir sistemini etkileyen maddeler buna örnektir. Asalaktan kaynaklanan antijenler, bunlara karşı antikor oluşumuna ve dolayısıyla aşırı duyarlık tepkisine yol açabilir.

UYUZ HASTALIĞI

KAŞINTIYA yol açan bu hastalığı "sarcoptes scabiei" denilen bir akar asalak yapar. Bu akarın bulaşması, uyuza yakalanmış kişiyle direk temas veya bu kişinin elbiselerini kullanma yoluyla gerçekleşir.

Bu asalak, parmaklar arasına, el bileği, koltukaltı, üreme bölgesi, ve kaba et bölgelerinin derisine yerleşir. Asalağın dişisi deriye girdikten sonra derinin keratin tabakasında kendine bir tünel yaparak ilerler ve bu tünel küçük bir kabarcıkla nihayet bulur. Asalak bu kabarcığın içine yerleşir.

Dişi asalak açtığı tünele yumurtalarını bırakır, daha sonra bu yumurtalardan önce larvalar, sonra da yetişkin asalaklar gelişir.

Uyuz, özellikle geceleri şiddetli kaşıntı yapar. Kaşıntıya, aşırı kaşımanın oluşturduğu deri tahriş ve lezyonları eşlik eder. Şiddetli kaşımayla, deride kızarma, kabarcıklar, kabuklar oluşur.

Hattâ ciltteki tırnak tahriş ve çiziklerinden bakteriler de girerek yeni üst enfeksiyonlar meydana getirebilirler. Bazen bu enfeksiyon ve lezyonlar hakiki hastalığı maskeleyerek teşhiste zorluk çıkarabilirler.

FİL HASTALIĞI ASALAKTAN

FİL hastalığı, "filaryoz" adıyla bilinen asalak hastalıklarının bir tipidir. Özellikle bacakların fil bacağı gibi kalınlaşmasına ve üreme organlarının şişerek büyümesine yol açar. Daha çok tropik memleketlerde görülür.

Çoğunlukla sivrisineklerin taşıdığı "Bencroft filaryası" insana bulaşınca; kendine yaşam yeri olarak lenf damarlarını seçer ve bulundukları yere göre lenf varisleri, lenf düğümü iltihapları, apse gibi çeşitli bozukluklara sebep olurlar.

Erişkin asalak lenf dolaşımını engeller ve duyarlı dokularda alerjik tepkilere yol açar. Zamanla lenf düğümleri büyür, lenf kanalları genişler, birkaç yıl içinde lifsi bağdokuyla iyice dolarak sertleşir ve tıkanır.

Zamanında tedavi uygulanmazsa, erbezi torbalarının ve bilhassa bacakların aşırı derecede kalınlaşmasına yol açtığı için bu filaryoz tipine "fil hastalığı" denilmiştir.

Çeşitli asalak öldürücü ilâçlar denenirse de ileri vakalarda en iyi tedavi yolu ameliyattır.

TRİKOSEFAL (körbağırsak asalağı)

TRİKOSEFALOZ adı verilen ve "trichuris trichiura"nın yol açtığı bağırsak hastalıklarından sorumlu asalağa trikosefal denilir. Asalağın boyu 3 ilâ 5 santimetre arasındadır ve bağırsak asalaklarına karşı kullanılan ilâçların ulaşamadığı körbağırsağa yerleşir. Bu sebepten bu ilâçların lavman yoluyla verilmesi tercih edilir.

Çok fazla şikâyete neden olmasa da, asalaklar çok sayıda olduklarında, tenya enfeksiyonlarına benzer belirtiler ortaya çıkarabilir. Asalağın yumurtaları kirli ellerle taşınır.

TRİŞİN DOMUZU SEVER

Trişin konağı domuz

TRİŞİN, başta domuz olmak üzere memeli hayvanlarda ve insanda "trişinoz" hastalığına sebep olan asalaktır. Erkeği 1 milimetre, dişisi 5 milimetre boyunda olup her ikisi de beyazdır. İnce bağırsakta yaşar ve çoğalır.

Yavrularını canlı olarak dünyaya getiren dişi, konak olan hayvanın ince bağırsak duvarına çok sayıda larva bırakır. Bu larvalar lenf damarları vasıtasıyla kaslara ulaşarak çok sert kapsüllü bir kist haline dönüşür. Trişin bulaşması, bu kistleri ihtiva eden etlerin yenilmesiyle gerçekleşir.

VİRUS, BAKTERİ, MANTAR, ASALAK

VİRÜSLER:

Organizmadaki doku hücrelerinin içinde çoğalırlar. İnsana en çok bulaşan mikro organizmadır. Ebat olarak bakterilerden çok daha küçüktürler. Genelde çok ciddi hastalık tablolarına sebep olmazlar. Koruyucu aşılar virüsler için geliştirilir.

BAKTERİLER:

Bir hücreli canlılardır. Cansız ortamlarda çoğalabilirler. Bir kısmı oksijensiz ortamda yaşayabilir. Havadan ağır veya hafif olmalarına göre sınıflandırıldıkları gibi ayrıca; koküs, basil, vibriyon, spiroket şeklinde morfolojik yapılarına göre de sınıflandırılırlar. Bakterilerin hastalık yapma gücü, toksin (zehir) salgılamasına, organizmaya, yapışma gücüne ve orada çoğalıp kümelenerek lezyon yaratmasına bağlıdır. Streptokoklar, stafilakoklar, meningokoklar ve pnömokoklar hep bakteridir. Ciddi hastalık tablolarına sebep olurlar. Tedavilerinde antibiyotikler kullanılır.

BAĞIRSAK KURTLARI (Asalaklar)

Bağırsak parazitleri de denilen bağırsak kurtları, dünyada salgın hastalıklardan biridir. Daha çok, temizlik şartlarına dikkat etmeyen memleketlerde yaygın şekilde bulunur. Bağırsak kurtlarının başında solucanlar gelir. Lağım suları ile sulanmış sebze ve meyvaları yiyen insanlara yumurtaları ile bulaşan solucanlar bağırsakta yerleşirler. Şeritler (Tenyalar) iyi pişmemiş etlerle insana geçerler. Kıl kurtları (Oksiruslar) kirli tırnaklar arasına yerleşmiş yumurtalarla bulaşırlar. Nekator ve ankilostom denilen kurtlar kirli sular ile bulaşırlar.

Bu parazitler bağırsağa yerleştikten sonra, birtakım bağırsak hastalıklarına, apandisite, kansızlıklara, çocuklarda gelişim bozukluklarına, mide ülserlerine, safra kesesi hastalıklarına, bazan menenjite kadar giden bozukluklara sebep olurlar. Durmadan çevreye yayılırlar.

Bugün, bütün bu bağırsak kurtları için kesin etkili ilâçlar mevcuttur. Bu ilâçlar yaşa ve kiloya göre uzman hekim tarafından tanzim edilir. Ellerin ve gıdaların temizliğine dikkat etmek, kıvırcık salata, marul gibi bitkilerin yaprak aralarını iyice kontrol ederek yıkamak, iyi pişmemiş etleri yememek, dezenfekte edilmemiş suları içmemek oldukça koruyucu bir tedbirdir.