ASİDOZ ( asit artışı)

VÜCUT sıvılarının (hücre dışı) ve kanın asit-baz dengesinin bozularak asidik hale gelmesine "asidoz" denilir. Karbondioksitin akciğerlerden solunumla yetersiz atılımına bağlı olabilir; bu durum çoğunlukla amfizem gibi akciğer hastalıklarında, yaygın fibrozlarda ve kalp-akciğer hastalıklarında gözlenir. Plazmada karbonik asit artar, vücut bu duruma karşı nefes alma sıklığını artırarak ve asidi böbreklerden atarak tepki gösterir.

Asidoz; şeker hastalığı, böbrek yetmezliği ve hastalıkları, uzun süren açlık ve şiddetli ishallere bağlı olarak da ortaya çıkabilir.

DİZANTERİ (kanlı ishal)

KARINDA gelip geçici sancılar, mukuslu veya kanlı ishallerle ortaya çıkan hastalıkların genel adı "dizanteri" dir. Dizanteri, bütün vücudu etkileyen zehirlenme ve enfeksiyonlarda, akut enfeksiyon hastalıklarında görüldüğü gibi; sadece kalınbağırsağın enfeksiyon hastalıklarında da görülen bir belirtidir. Dizanterik sendrom, ülserli kolit ile düzbağırsak ve sigmoid kolonun ülserleşmiş tümörlerinde de görülebilir.

İNCEBAĞIRSAK İLTİHABI (enterit)

İNCEBAĞIRSAK iltihabı farklı sebeplerden dolayı akut veya kronik olarak ayrılır. Akut enteritin sebebi; ECHO, Coxsackie gibi virüsler veya salmonella, stafilokok, streptokok gibi bakteriler ya da gıdaya bulaşmış bakteri toksinleri ve farklı kimyevî maddeler olabilir. Daha nadir olarak mantarlar veya başka asalaklar da enterite sebep olabilir. 

Akut enteritin başlıca belirtileri; ishâl, karın ağrıları ve kusmadır. Şiddetli ishâl ve kusma, vücutta hızlı su ve tuz kaybına yol açar.

Kronik enterit, özellikle uzun süren ishâlle kendini belli eder. Tüberküloz enteriti; akciğerlerinde açık tüberküloz odakları taşıyanlarda, akciğerden gelen tüberküloz mikrobunu yutan hastalarda görülür. İltihap özellikle bağırsağın "ileum" bölgesine yerleşir. Kronik enteritler hastayı zayıflatır. 

GIDA ZEHİRLENMESİ

BAZI "stafilokok aureus" bakteri soylarının çıkardığı toksin; mide bulantısı, kusma, ishâl ve şokla kendini belli eden akut gıda zehirlenmelerine yol açar. Mikrobun çoğalıp toksin ürettiği bozuk gıdaların yenmesiyle zehirlenme gerçekleşir.

Bu toksinlerin bir bölümü, ısıya ve protein parçalayıcı enzimlere karşı dirençlidir. Bu sebeple, sindirim esnasında beslenme kanalında etkisiz hale getirilemezler. Yenmiş toksinli bozuk gıda, kusma veya ishal yoluyla sindirim kanalından hızla atılmaya zorlanır. 

AKUT MİDE BAĞIRSAK İLTİHABI

ÇOĞUNLUKLA gıda zehirlenmesine bağlı olan mide ve incebağırsağın akut iltihabına "gastroenterit" denilir. Gıdalarda üreyen bakterilerin toksinleri, bakteriler, virüsler, asalaklar bu hastalığın en sık rastlanan etkenleridir.

Mide-bağırsağı bozan etkenler daha çok tereyağı, et, yumurta, konserve, süt ve suda bulunur. Kuluçka dönemi 4 ilâ 48 saat arasındadır. Karın ağrısı, bulantı, kusma, ishal (kanlı veya sümüklü olabilir), ateş ve su kaybına ilişkin belirtiler görülür.

Yüksek ateş, şiddetli kusma, karın ağrısı ve ishal aniden başlar. Bebeklerde yaz aylarında ortaya çıkan gastroenterit hızla su kaybına sebep olacağından dikkatli olunmalıdır. Ağır durumlarda hastane tedavisi gerekebilir.

İRİTABL KOLON SENDROMU

KARNIN sol tarafında daha fazla olmak üzere kramp tipi ağrılarla beliren sendroma "iritabl kolon" denilir. Bu ağrılar birkaç dakikadan birkaç güne kadar sürebilir. Dışkılama sıklığının artmasıyla başlayan dışkılama düzensizlikleri görülür.

İritabl kolon, farklı klinik hallerde görülür; spastik kabızlık, ağrılı olmayan ishal ve kabızlıkla ishalin birbirini takip ettiği durum. Parasempatik otonom sinir sistemi duyarlılığının artmasına bağlı olan bu hastalık, özellikle bunalımlı ve duygusal bakımdan değişken kişilerde görülür. Bu rahatsızlığa genç ve orta yaşlı kadınlarda sık rastlanır. Hafif biçimleri oldukça yaygındır.

İSHALİN ÇOK SEBEBİ VAR

SIK aralıklarla sıvı veya cıvık dışkılama şeklindeki rahatsızlığa "ishal" denilir. Öncelikle sindirim sisteminin doğrudan kendi rahatsızlıklarında görülür. Turist ishali gibi, beslenme alışkanlıklarındaki değişimler, paratifo enfeksiyonları, amipli veya basilli dizanteri gibi toksik ve enfeksiyonla ilgili olan durumlar, süt ve süt ürünleri, meyva, balık, kabuklu deniz hayvanları gibi gıda maddelerine karşı olan alerjiler ve alkol, tütün, bozuk et, mantar, cıva, arsenik zehirlenmeleri ishale sebep olabilir.

Gastrit, onikiparmak bağırsağı iltihabı, ileum (ince bağırsağın son bölümü) iltihabı, kalınbağırsak iltihabı, pankreas iltihabı, safra kesesi iltihabı, vitamin eksiklikleri ve asalak hastalıkları da ishale neden olur.

Doğrudan sindirim sistemini ilgilendirmeyen hastalıklar da ishal yapabilir. Bunlar arasında kalp-damar hastalıkları, sinirsel hastalıklar, idrar yolları hastalıkları, iç salgıbezleriyle ilgili hastalıklar sayılabilir.

İshalde belirleyici olan, bağırsak kas hareketlerinde hızlanma, bağırsak salgı ve sıvısında artma ve bir ölçüde de bağırsağın sıvı emmesindeki yetersizliktir. Böylece günlük dışkılama sayısı 2 - 3 kereden 20 kereye kadar çıkabilir. Dışkı cıvık, bazen de su gibi olur. Ara sıra mukus (sümük), cerahat ve kanla karışık olabilir.

Karında ağrı, gerginlik ve gaz, bağırsak seslerinde artış da olabilir. Ağır biçimlerinde; sıvı kaybı, zayıflama, zehirlenme ve enfeksiyonla beraber az veya çok ateş de vardır. Daha ağır olanlarında ise; kalp ve dolaşım çökmesi görülebilir.

VÜCUTTA KURUMA (su kaybı)

VÜCUDUN önemli miktarda su kaybettiği hastalık durumuna "kuruma" denilir. Çocuğun kusma ve ishâl ile kolayca su kaybetmesi sebebiyle, özellikle çocukluk çağında tehlikeli ve sık görülen bir problemdir.

Çocukta deri esnekliği önemli ölçüde azalır, kuruma, ateş, gözyuvarlarının çukurlaşması, bıngıldak çökmesi ve ajitasyon (ruhî bozukluğa bağlı düzensiz ve uyumsuz hareketler) durumu gelişir. Kanda sodyum ve potasyum artışıyla çoğu kez "asidoz" (kandaki asit-baz dengesinin asit lehine bozulması) gözlenir.

Sıvı elektrolit dengesinin yeniden sağlanması maksadıyla, damar yolundan hızla tuz ve sıvı verilmesi şarttır.

REKTOKOLİT (düz ve kalınbağırsak iltihabı)

DÜZBAĞIRSAK ve kalınbağırsağı beraber etkileyen akut veya kronik iltihabi süreçdir. Önce kalınbağırsağın bir ya da iki bölümünde ortaya çıkan iltihap, düzbağırsağa da yayılarak, yalancı dışkılama ihtiyacı (tenesmus), ağrı, boşaltım ritminde bozulmalar ve kanlı ishal gibi belirtilere yol açar.

Kalınbağırsağı ve düzbağırsağı aynı anda etkileyen sindirim sistemi hastalıkları arasında, amipli dizanteri, şigelloz, ülserli kolit, akut veya kronik enterekolit tipleri sayılabilir.

SU İHTİYACINI OSMORESEPTÖR BİLDİRİR

SUSUZLUK

Tükürük salgısının azalması sebebiyle ağız mukozasının kurumasıyla kendini belli eder. Susuzluk farkedildiği zaman, vücudun sıvı dengesi bozulmuş demektir. Susuzluk; şiddetli kusmadan, terlemeden, poliüriden, ağır kanamalardan, ishâlden veya yetersiz su içmeden kaynaklanabilir.

Beynin hipotalamus kısmında, osmoreseptör denilen ve vücuttaki sıvıların osmotik basınç değişimlerine duyarlı hücrelerden oluşmuş bir merkez, susuzluk ile ilgili his ve mekanizmaları harekete geçirir.

VÜCUDUN SU DENGESİ

Vücudumuz, aldığı su miktarını, çıkardığı su miktarına dengelemeye meyillidir. Günde yaklaşık 2,8 litre su atımı çeşitli şekillerde gerçekleşir. İdrar ile böbreklerden günde 1,5 litre sıvı atılır. Bu miktar belirgin değişimler gösterse de, hiçbir zaman

KOLERA VÜCUT SUYUNU TÜKETİR

"Vibriyo kolera" denilen bir mikropla meydana gelen bu hastalık çok tehlikeli ve öldürücüdür. Dünyada büyük salgınlar yapmıştır. Kirli sularla bulaşan mikroplar, ince bağırsağa yerleşirler. Hastalık, şiddetli ishâllerle başlar. Hastalar çok sık tuvalete giderler. Vücut adeta suyunu tüketir. Kolera ishâli tipik olup yıkanmış pirinç suyu şeklindedir. Ateş her zaman yüksek olmaz. Hastalar hâlsiz düşerler ve aşırı su kaybından birkaç gün içinde ölürler.

Koleranın, pek güçlü olmasa dahi bir aşısı vardır. Salgın zamanlarında aşı olmak gerekir. Vücuda yayılmış mikropları temizlemek için antibiyotik kullanılır. Ayrıca, enjeksiyon şeklinde bol su, tuz ve serum verilir. Ağızdan verilen suyun büyük bir faydası olmaz. Ölüm tehlikesi yüksektir.  

İSHALDE, AÇ KAL SUSUZ KALMA

Bağırsakların çalışma bozukluğuna bağlı günde 4-5 defadan fazla sulu şekilde çıkan dışkıya "ishal" denilir. İshallerde daima bir bağırsak bozukluğu akla gelir. Bu bozukluk ince veya kalın bağırsaktadır. Çoğu zaman ince ve kalın bağırsaklar beraber bozulurlar.

En çok rastlanan ishal şekli yaz ishalleridir. Bakterilerce bozulmuş gıdaların alınmasıyla veya soğuk algınlığıyla vücut direncinin düşmesi neticesinde bağırsaklarda mikroplar çoğalır ve faydalı bakteri florasına galip gelerek çıkardıkları toksinlerle bağırsakların normal çalışma düzenini bozarlar. Bağırsaklar da bu zararlı durumdan kurtulmak için muhtevayı sulandırarak hızla dışarı atmak isterler.

DİZANTERİLER VE İSHAL

Pis gıdalarla ve sularla alınan "dizanteri basili" veya "amip" denilen bir parazitle ortaya çıkan şiddetli karın ağrısı, kanlı, sümüklü ishâl ve ateş ile kendini gösteren had bir hastalıktır. 

Hastalar günde 10-15 defa tuvalete gitme ihtiyacı hissederler. Özellikle "basilli" dizanteride, tuvaletten dışarı çıkmak istemezler. Karın ağrıları azalıp çoğalan ve kıvrandırıcı tarzdadır.
Amipli dizanteride ishâl ve ateş daha hafiftir. 

Her iki dizanteri de vaktinde tedavi edilmezse; bağırsak kanamalarından, aşırı su ve tuz kaybından ve bağırsak delinmelerinden hastalar ölebilirler. Bilhassa yaz aylarında görülen bu hastalıkta çok dikkatli olmak gerekir.