AKTİF KÖMÜR, ZEHİRİ TUTAR

AKTİF KÖMÜR,  ıhlamur ve söğüt gibi yumuşak odunlu ağaç parçalarının karbonlaşmasıyla elde edilen ve yüzeylere tutunabilme özelliği sebebiyle, farmakolojide önemli yeri olan tozdur.

Ağızdan alınan maddelerle oluşan zehirlenmelerde, dışarıdan alınan ve vücudun ürettiği zehirli maddelere bağlanarak, bu maddelerin bağırsaklardan emilimini engelleyen faydalı bir panzehirdir. Aktif kömür zehirli maddeleri parçalamaz sadece kendine bağlar.

Zehirli maddelerle yüklenmiş aktif kömürün hızla vücuttan uzaklaştırılması gerekir. Bunun için mide yıkama ve dışkılamayı kolaylaştırıcı maddeler verme gibi yöntemler kullanılır. Aktif kömür ishâllerde de kullanılabilir.

İDRARIN TAMAMEN DURMASI (anüri)

İDRAR  çıkışının tamamiyle durması; akut nefrit gibi böbrek hastalıkları, taş, tümör gibi idrar yollarını tıkayan engeller veya vücutta şok hali, genel zehirlenmeler, kan uyuşmazlığı durumlarında ortaya çıkar.

İdrarın eksik atılması, normalde idrar yoluyla atılan zehirli metabolizma artıklarının kanda birikmesine yol açar. Bu da bir kaç gün sonra ağır belirtiler ortaya çıkarır. Üremi oluşarak kanda azot ve üre seviyesi yükselir; bulantı, halsizlik, ödem, çevreye duyarsızlık ve uyuklama eğilimi görülür.

Bunlara ilâve olarak; ruhî bozukluk, kalp ve nefes ritminde bozulma, komaya ve ölüme sebep olabilecek su-tuz dengesi bozuklukları görülebilir.

ARSENİK ZEHİRLENMESİ

İNSANDA  arsenik zehirlenmesi genellikle, arsenik bileşikleriyle hazırlanmış çeşitli fare zehirleri, tarım veya böcek ilâçlarının ağız ya da nefes yoluyla alınmasıyla ortaya çıkar ve alınan dozun miktarına göre öldürücü olabilir.

Meslekleri gereği, arsenikli bileşiklerle yakın ilişkide bulunan kişilerin dikkatsizlik ve yanılma sonucu bu maddeleri alması ağır neticeler doğurabilir. İlâçlı sebze ve meyvelerin yıkanmadan yenmesi de, vücutta zehirlenmeye yol açacak seviyede arsenik birikmesine yol açabilir.

Zehirlenme; ya bir defada alınan yüksek dozla (akut), ya da küçük dozların ard arda alınmasından (kronik) kaynaklanır. Akut zehirlenmenin başlıca belirtileri; mide bulantısı, kusma, ağız ve boğazda yanma, şiddetli karın ağrılarıdır. Bunu takip eden dolaşım ve kalp yetmezliği birkaç saatte ölüme sebep olabilir.

Kronik arsenik zehirlenme belirtileri; yavaş yavaş kuvvetten düşme, ciltte renk değişmesi ve pullanma, kansızlık, ayrıca felç ve bilinç bulanıklığıyla ortaya çıkan sinir sistemi bozukluklarıdır.

SOLUNUM SIKLIĞININ AZALMASI

NEFES alıp-verme sıklığının azalması, nadir olarak görülen bir durumdur. Omurilik soğanında yer alan solunum merkezlerinin uyarılabilirliğinin önemli ölçüde azalmasına bağlıdır. Hipnotik ilâçlara bağlı akut ve ölümcül zehirlenmelerde, şiddetli beyin sarsıntılarında ve komalarda ortaya çıkar.

BROMÜR ZEHİRLENMESİ

POTASYUM bromürler başta olmak üzere brom ihtiva eden preparatların alınmasına bağlı olarak meydana gelen zehirlenme. Çoğunlukla, bu maddeyi içinde bulunduran ilâç tedavileri sırasında ortaya çıkar.

Zehirlenmenin belirtileri: Bronşiyal bozukluklar, deri lezyonları, kol ve bacaklarda titreme, sindirim sisteminde bozulma (hazımsızlık), halüsinasyon veya hezeyan gibi sinir sistemi bozukluklarıdır.

DERİ ÇİZİĞİNE TEPKİ

DERİ üzerine sert bir uçla çizik atıldığında, normal kişilerde hızla kaybolan beyaz bir çizgi gözlenir. Bazı vakalarda ise, kırmızı bir renk görülebilir veya beyaz-pembe bir kabartı kalır. Bunlar kan damarlarının genişleme ve daralmasına bağlıdır.

Bazı vakalarda ise ağrılı bir kızarıklık oluşur. Deri çiziği, otonom sinir sisteminin tepki verme özelliğini gösterir. Tanımlanan belirtiler, kesin bir anlam taşımaz, fakat alerjik hastalıklarda, zehirlenmelerde ve nöropatik kişilerde sık gözlenir.

ZEHİRİN VÜCUTTAN UZAKLAŞTIRILMASI

DIŞARIDAN vücuda giren veya metabolizmanın çeşitli aşamalarında vücut içinde oluşan zehirli maddeler etkisiz hale getirilerek vücuttan uzaklaştırılır. Bu süreç, mide-bağırsak kanalında başlar. Hidroklorik asidin (HCl) sterilize eden etkisi ve vücut için faydalı olan asıl gıda  maddelerinin incebağırsaktan hızla emilmesi, gıda artıklarının bakterilerce parçalanması neticesi açığa çıkan zehirli maddelerin oluşumunu engeller.

Daha sonra, emilen gıda maddelerini taşıyan toplardamar kanı, karaciğerde süzülerek, bir önceki aşamada uzaklaştırılamamış zehirli bileşikler etkisizleştirilir veya daha kolay atılabilir hale getirilir. Kandaki faydalı-faydasız metabolizma artıkları ve karaciğerdeki filtreleme ürünleri böbrekler yoluyla atılır.

Vücuttaki başlıca zehirli ürünlerden olan karbondioksitin uzaklaştırılması ise akciğerler vasıtasıyla sağlanır.

GIDA ZEHİRLENMESİ

BAZI "stafilokok aureus" bakteri soylarının çıkardığı toksin; mide bulantısı, kusma, ishâl ve şokla kendini belli eden akut gıda zehirlenmelerine yol açar. Mikrobun çoğalıp toksin ürettiği bozuk gıdaların yenmesiyle zehirlenme gerçekleşir.

Bu toksinlerin bir bölümü, ısıya ve protein parçalayıcı enzimlere karşı dirençlidir. Bu sebeple, sindirim esnasında beslenme kanalında etkisiz hale getirilemezler. Yenmiş toksinli bozuk gıda, kusma veya ishal yoluyla sindirim kanalından hızla atılmaya zorlanır. 

ETRAFI KIRMIZI GÖRME

RENKLERİ görmedeki bir bozukluktur. Kişi, normal insanların renksiz gördüğü yüzey ve nesneleri kırmızı olarak görür. Metil alkol zehirlenmelerinde veya göz merceği olmayan kişiler yoğun ışıkla karşılaştıklarında, özellikle morötesi (ultraviyole) ışınların çok olduğu ortamlarda ortaya çıkar. Meselâ karlı alanlar kırmızı görülür.

FOSFOR ZEHİRLENMESİ

FOSFOR ihtiva eden böcek ilâçlarının yanlışlıkla solunmasına veya içilmesine bağlı olur. Fosfor sinir sistemini bozarak tesir gösterir. Ölüme yol açan en az fosfor miktarı 50 miligramdır (0,05 gram). Hafif zehirlenmelerde; bulantı, kusma, ishal, nefes almada zorluk, baş ağrısı ve baş dönmesi görülür.

Ağır zehirlenmelerde yukarıda sayılanlara ilâve olarak; tükürük ve gözyaşında artış, gözbebeğinin küçülmesi, karın krampları, gırtlak ve bronş spazmı, kasılmalar, tansiyon düşmesi, kalp atımında yavaşlama, felçler, koma ve ölüm gelir.

Tedavisinde; hasta kusturulur, mide yıkanır, tuzlu müshiller (bağırsak yumuşatıcıları) verilir, atropin ve toksogonin uygulanır. 

MİDE İLTİHABI (gastrit)

MİDE içini döşeyen mukozanın iltihabına "gastrit" denilir. Özellikle akut (had) olanı en sık görülür. Akut mide iltihabının sebepleri arasında; mide içini tahriş eden alkol, aspirin, çok sıcak içecekler, bakteri veya virüs enfeksiyonları ve toksinleri, gıda zehirlenmesi, bazı gıdalara karşı aşırı duyarlık sayılabilir.

Mide iltihabının belirtileri; iştahsızlık, midede dolgunluk hissi, bulantı, kusma, mideye bastırınca ağrı duyma ve bazen de kanamadır.

ALYUVAR PARÇALAYAN ETKENLER

YAŞAM süresini doldurmuş alyuvarların parçalanarak içeriğindeki hemoglobinin açığa çıkması (hemoliz) fizyolojik bir süreçtir. Bunun haricinde alyuvar parçalayan dış etkenler oldukça çeşitli olabilir. Bunlar:

• Sıcaklık
• İyonlaştırıcı veya morötesi ışınlar
• Sesüstü dalgaları
• Alyuvar stoplazmasından daha az yoğunluklu sıvılar (stoplazmaya sıvı geçer ve alyuvar şişerek parçalanır)
• Asitler
• Yağ çözücü maddeler
• Stafilokok, streptokok, pnömokok gibi mikropların ürettiği zehirli maddeler
• Birçok zehirli mantar, bakla tohumu
• Bazı yılan, akrep, örümcek ve böcek zehirleri
• Nitritler, gliseril eter, safra tuzları
• Hamilelikte anneden bebeğe geçen antikorlar

Alyuvar parçalanmasının belirtileri, onu yapan etkene göre değişir. Öncelikle kan dolaşımındaki alyuvar sayısı azalır, yani hemolitik kansızlık ortaya çıkar. Alyuvar parçalanması çok miktarda ve hızla gelişirse idrarda hemoglobin çıkar. Ayrıca sarılık, böbrek hasarı ve genel bir rahatsızlık duygusu olur.

KARACİĞER BÜYÜMESİ

KARACİĞERDE büyüme, karaciğerin her tarafında aynı miktarda olabildiği gibi, organın bazı bölümlerinde düzensiz şekilde de olabilir. Karaciğerde dolaşım bozuklukları, safra yollarının tıkanması, siroz, asalaklara bağlı kistler, tümörler, zehirlenmeler, enfeksiyon hastalıkları, kan kanseri gibi hastalıklara bağlı olarak büyüme görülebilir.

Büyümüş bir karaciğerin alt sınırı, hekimin elle yaptığı karın muayenesiyle, üst sınırı ise göğüs kafesine vurarak sesin dinlenmesiyle belirlenebilir.

Karaciğer biyopsisi, sintigrafi, laparoskopi gibi teşhise yönelik inceleme metodlarıyla da karaciğer büyümesinin sebebi araştırılabilir.

AŞIRI KUSMA

İNATÇI ve tekrarlayıcı kusma çoğunlukla kronik zehirlenmelerde, sindirim sistemi hastalıklarında, sinir sistemi hastalıklarında, iç salgı sistemi hastalıklarında, bazı ruhî bozukluk vakalarında görülebilir. En çok bilineni genellikle hamilelikte görülen aşırı kusmadır.

ZEHİRLİ-ZEHİRSİZ MANTARLAR

                                               YENEBİLEN MANTARLAR

UYKUYA AŞIRI EĞİLİM

ÖZELLİKLE derin ve uzun uykuya ve uyuklamaya aşırı meyil göstermeye "hipersomni" denilir. Ağır kronik böbrek yetmezliği, bazı karaciğer hastalıkları, ileri evrede şeker hastalığı, tiroid yetmezliği gibi çeşitli hastalıklarda ortaya çıkabilir.

Nörolojik kaynaklı olan ve seyirleri süresinde aşırı uykunun ortaya çıktığı hastalıklar da vardır: Afyon türevleri, alkol, barbitürat ve merkezî sinir sistemini baskılayarak etki gösteren tüm toksik maddelerle oluşan zehirlenmeler, sar'anın nöbet sonrası dönemi, menenjit ve ensefalitler ve Afrika uyku hastalığı.

VÜCUT SICAKLIĞININ AZALMASI (hipotermi)

VÜCUT sıcaklığının normal değerlerin altına düşmesine "hipotermi" denilir. Vücuda ısı sağlayan mekanizmalardan biri olan oksidasyon süreçlerinin yavaşlaması veya vücut ısısını düzenleyen sinir merkezlerindeki bozukluklar hipotermiye yol açabilir.

Beslenme bozukluğu, çeşitli iç salgı sistemi hastalıkları (meselâ, addison hastalığı, miksödem), şok ve bazı zehirlenme vakalarında (fosfor, kurşun, arsenik zehirlenmesi, akut alkol zehirlenmesi, kanda üre artışı) vücut sıcaklığı düşer.

İLÂCA TEPKİ GÖSTERME

BAZI insanların vücudu çeşitli maddeleri özellikle de ilâçları kabul edemeyebilir. Bu durum, anormal ve aşırı bir tepki şeklinde ortaya çıkar. Maddenin tedavi edici bir dozda verilmesi veya maddeyle en küçük bir temas bile toksik belirtilere, genel bir fenalaşma, bulantı-kusma, tansiyonda düşme, solgunluk, solunum güçlüğü ve deride yaygın döküntülerin görüldüğü bir krize yol açar.

Vakaların büyük bölümü; aspirin, penisilin, sulfamid, streptomisin, barbitürat vb. alerjisi gibi, alerjik olaylara bağlıdır. Bazı vakalarda, vücudun tepkisi sadece aşırı, fakat normal doğrultuda gider. Sempatik sinir sistemi kolayca uyarılan kişilere "sempatikomimetik" ilâçlar, vagus siniri kolayca uyarılan kişilere "parasempatikomimetik" ilâçlar verildiğinde böyle bir durum gelişebilir.

Bazı vakalarda ise, bazı ilâçlara karşı aşırı duyarlılık doğuştan gelir ve sebebi bilinmez.

İSHALİN ÇOK SEBEBİ VAR

SIK aralıklarla sıvı veya cıvık dışkılama şeklindeki rahatsızlığa "ishal" denilir. Öncelikle sindirim sisteminin doğrudan kendi rahatsızlıklarında görülür. Turist ishali gibi, beslenme alışkanlıklarındaki değişimler, paratifo enfeksiyonları, amipli veya basilli dizanteri gibi toksik ve enfeksiyonla ilgili olan durumlar, süt ve süt ürünleri, meyva, balık, kabuklu deniz hayvanları gibi gıda maddelerine karşı olan alerjiler ve alkol, tütün, bozuk et, mantar, cıva, arsenik zehirlenmeleri ishale sebep olabilir.

Gastrit, onikiparmak bağırsağı iltihabı, ileum (ince bağırsağın son bölümü) iltihabı, kalınbağırsak iltihabı, pankreas iltihabı, safra kesesi iltihabı, vitamin eksiklikleri ve asalak hastalıkları da ishale neden olur.

Doğrudan sindirim sistemini ilgilendirmeyen hastalıklar da ishal yapabilir. Bunlar arasında kalp-damar hastalıkları, sinirsel hastalıklar, idrar yolları hastalıkları, iç salgıbezleriyle ilgili hastalıklar sayılabilir.

İshalde belirleyici olan, bağırsak kas hareketlerinde hızlanma, bağırsak salgı ve sıvısında artma ve bir ölçüde de bağırsağın sıvı emmesindeki yetersizliktir. Böylece günlük dışkılama sayısı 2 - 3 kereden 20 kereye kadar çıkabilir. Dışkı cıvık, bazen de su gibi olur. Ara sıra mukus (sümük), cerahat ve kanla karışık olabilir.

Karında ağrı, gerginlik ve gaz, bağırsak seslerinde artış da olabilir. Ağır biçimlerinde; sıvı kaybı, zayıflama, zehirlenme ve enfeksiyonla beraber az veya çok ateş de vardır. Daha ağır olanlarında ise; kalp ve dolaşım çökmesi görülebilir.

RENKLERİ FARKLI GÖRME

RENKLERİ algılama bozukluğuna "kromatopsi" denir. Hasta, normal insanın beyaz gördüğü yüzeyleri veya cisimleri renkli görür. Çoğunlukla zehirlenmelerden sonra olur. Meselâ; metil alkol zehirlenmesinde kırmızı görme, mantar zehirlenmesinde mor görme, sarılık hastalığında veya santonin zehirlenmesinde sarı görme, gözde merceğin yokluğunda ise mavimsi görme olur.