UĞURBÖCEĞİ (böcek)

DÜNYANIN  hemen her yerine dağılmış, vücutları yarımküre şeklinde, uzunlukları 8 - 10 milimetre arasında değişen kınkanatlı böcek türü. 

Çok türü olmasına rağmen en fazla bilineni; parlak kırmızı kanatlar üzerinde 7 siyah benek bulunanıdır (coccinella septempunctata). 

2 siyah beneklisi veya sarı kanatlar üzerine 22 siyah beneklisi de vardır. 

Uğur böcekleri, yaprak bitlerini yediklerinden tarım için faydalı sayılırlar. Sevimli böceklerdir. Çocukların ilgisini çeker.

PAOLO Dİ DONO UCCELLO (ressam)

FLORANSALI  ressam, dekoratör ve mozaikçi, 1397 yılında Pratovecchio, Casentino'da doğdu. Önce Ghiberti'nin yanında kuyumcu, San Marco'da mozaikçi olarak çalıştı (1425). Sonra kendini tasarı geometri araştırmalarına verdi ve perspektif ustası oldu.

1443-45  arasında Floransa kilisesi için vitray örnekleri yaptı. Aynı kilise için "John Hawkwood"u at üstünde gösteren bir fresk siparişi aldı. San Miniato'da manastır hayatından sahneler yaptı. Santa Maria Novella'da büyük kompozisyonlar yaptı (1445-50). Bunların en önemlileri; "Tufan", "Yaratılış", "Nuh'un Kurban Vermesi" dir. 

1456 ile 1460 yılları arasında; Sienalılar ile Floransalılar arasındaki mücadeleyi gösteren "San Romano Savaşı" adlı üç pano yaptı. Bu eserler, garip ve şiirsel anlatım, dekoratif ve gerçek dışı bir desenle dikkat çeker. "Hostia'nın Din Dışı Tutulması Mucizesi" konulu 6 panosunda olduğu gibi, "Av"da da çekici ve canlı bir anlatım ustası olduğunu ortaya koydu.

Piero Della Francesca ve Piero del Pollaiolo'yu hatırlatan bazı kadın portreleri de Uccello'ya maledilir. Sanatçının, geometri ve perspektif konularındaki araştırmaları, bezeme ressamları ve gömme süs sanatçıları tarafından geniş ölçüde kullanıldı. Paolo di Dono Uccello, 1475' de Floransa'da öldü. 

Paolo Di Dono Uccello  -  San Romano Savaşı

TUTANKHAMON (prens)

AMARNA ailesinden Mısırlı prens, 18. Sülale firavunu (Mö. 1354' e doğru - 1346' ya doğru).  4. Amenofis'in ikinci kardeşi olduğu sanılır. Amarna'da yaşadı, 10 yaşındayken prenses Ankhsen Amon ile evlendi. 

Ağabeyi firavun Semenkere'nin ölümünden sonra Teb'e giderek karısıyla birlikte hüküm sürdü. Aslında; içişlerini, Ay sarayının yöneticisi, orduları da general Horemheb yönetiyordu. Amon dinine resmen dönüldüğünü doğrulayan ve Teb rahipler sınıfına dinî güçlerini tekrar kazandıran Teb tapınaklarının onarılmasıyla ilgili ferman çıkardı.

1922 yılında lord Carnarvon ve H. Carter'ın buldukları Tutankhamon'un mezarı çok değerli eşyayla doluydu (Kahire müzesinde).

Tutankhamon

JOSEPH MALLORD WİLLİAM TURNER (ressam)

İNGİLİZ  ressam, 1775 yılında Londra'da doğdu. Bir berberin oğluydu. Royal Akademi'nin kurslarını izledi ve Thomas Malton ile suluboya resim çalıştı. Akademi sergisine gönderdiği "Lambeth'de Canterbury Başpiskoposunun Sarayından Bir Görüntü (1790)" adlı tablosuyla meslek hayatına atıldı.

Yolculuğa düşkündü, İngiltere'nin kuzey eyaletlerinde topografya desenleri yaptı. 1799' da Londra Salonu'nda "Nil Savaşı" adlı tablosu ve birkaç "Manzara"sı yer aldı. 3 sene sonra "Kilchurn Şatosundan Görünüş" (İskoçya) adlı eserini sunarak akademi üyesi seçildi.

"Mısır'ın Onuncu Yarası" veya "İlk Doğanların Ölümü" gibi bazı hayâlî resimler yaptı. "Sis İçinde Güneşin Doğuşu (1807)" ve özellikle "Dido Kartaca'yı Kurarken" adlı tablolarında Claude Lorrain'in etkisi büyüktür. 1807' den sonra az rastlanır renk parlaklıklarını şaşılacak bir serbestlikle kullandı. Turner, 1851' de Londra'da öldü.

Başlıca eserleri :  "Apollon İle Python Yılanı", "Bligh Kumları", "Dere Geçidi", "Fort Rock Savaşı (1815)", "Roma'nın Vatikan'dan Görünüşü (1820)", "Baiae Körfezi (1823)", "Köln'den Görünüm (1826)", "Odysseus, Polyphemos'a Meydan Okurken (1829)", "Childe Harold'un Hac Ziyareti (1832)", "Altın Dal (1834)", "Phryne'nin Banyosu", "Aiskhines, Demosthenes'i Suçlarken (1838)", "Cüretkâr Gemisinin Sonu (1839)", "Walhalla, Venedik'ten Manzara (1843)", "Yağmur, Buhar ve Hız (1844)", "Mezarı Ziyaret (1850)".

Joseph Mallord William Turner  -  Sis İçinde Güneşin Doğuşu

COSİMO TURA (ressam)

İTALYAN  ressam, 1424 yılına doğru Ferrara'da doğdu. Padova'ya gitti, Squarcione'nin öğrencisi oldu. Mantegna ve Donatello'nun etkisinde kaldı. 1446' ya doğru Ferrara'ya yerleşti. Ferrara'da, grafik inceliği, renklerinin gerçekdışılığı, vücutların titizlikle işlenmiş motifleri bakımından orijinal bir sanat geliştirdi.

"Azize Magdalena ve Aziz Hiyeronymus ile Meryem", "Aziz Yahya", "Roverella Sunağı", "Tebşir" gibi eserleri, anıtsal kabiliyetini gösterir. Cosimo Tura, 1495' de doğduğu şehirde öldü.

Cosimo Tura  -  Azize Magdalena, Aziz Hiyeronymus ile Meryem

ANDREY NİKOLAYEVİÇ TUPOLEV (mühendis)

RUS  uçak mühendisi, 1888 yılında Pustomazovo'da doğdu. Moskova'da Çarlık Teknik okulunda okudu. 1910' dan sonra aerodinamik konusunda uzmanlaştı. Jukovski ile beraber Merkezî Hidro-aerodinamik enstitüsünü kurdu.

1918' de ilk tek düzlemli uçağını (monoplan) yaptı. O tarihten sonra birçok uçak imal etti. 1933' de yaptığı "Maksim-Gorki (ANT - 20)" çağının en büyük uçağıydı.

Tupolev, 1937' de tutuklandı, idama mahkûm edildi, fakat cezası infaz edilmedi. Hapiste de çalışmalarına devam etti. 1941' de serbest bırakıldı.

Son buluşları arasında; 4 turbojet motorlu bombardıman uçağı "Bear (TU-95)" ve milletlerarası nakliye uçağı TU-114 sayılabilir.

Andrey Nikolayeviç Tupolev, 1972' de (yaş 84) Moskova'da öldü.

BAHR-İ SİYAH MADALYASI (Tuna madalyası)

TUNA  nehri kıyılarının Rus ordusundan temizlenmesi için; 12 mart 1854' de İstanbul'da, 10 mayıs 1854' de Londra'da ve 14 haziran 1854' de Avusturya'da yapılan antlaşmalar dolayısıyla Osmanlı padişahı Abdülmecid tarafından çıkarılan madalya (1854).

72 milimetre çapında olan madalya tunçtan yapılıdır. Ön yüzünde; ortada ve süslü bir çerçeve içinde Abdülmecid Han'ın büstü, üstte "Osmanlı İmparatoru Abdülmecid Han" yazısı vardır. Çevresi süslü bir şekilde bölmelere ayrılmıştır. Bu bölmelerde: "Rıza Ömer", "Napoléon", "Redcliffe", "St. Arnaud Raglan", "Reghid Rebraslı", "Dundas Lamelin", "Baraguey", "Cambridge" yazıları vardır.

Bahr-i Siyah madalyasının arka yüzünde; oturmuş halde kraliçe Victoria, piramit şeklindeki anıt üzerine elindeki kalemle şunları yazmıştır: "1854 Napolyon'un zaferi", "Tuna ve Karadeniz serbest olacaktır". Çevresinde: "Hukuku savunmak için birleşen Fransa ve İngiltere". Victoria'nın ayakları önünde, defne dalı ve yılan vardır. Altta: "Allah onu istiyor (inşallah)" yazılıdır. 

JEAN BAPTİSTE TUBİ (heykeltraş)

İTALYAN  asıllı heykeltraş (Romalı), 1635 yılında Roma'da doğdu. Gobelins yapımevlerinde Le Brun'ün yönetiminde çalıştı. Le Brun ona annesinin mezarını yaptırdı. Sonra Versailles'da vazife aldı. Özellikle Mazarin ve Colbert'in mezarları için, Coysevox'un başlıca yardımcısı oldu.

Versailles için "Apollo'nun Arabası"nı, Dômes koruluğu için "Akis ile Galatea"yı, Flore havuzu için "Lirik Şiir"i ve su bölümünde "Saône" ve "Rhône" ırmaklarını yaptı. İnvalides'de, Turenne'in mezarının ana grubu da Tubi'nin eseridir. Sanatçı, 1700' de Paris'te öldü.

Jean Baptiste Tubi  -  Saône  (Versailles parkı)

CONSTANT TROYON (ressam)

FRANSIZ  ressam, 1810 yılında Sèvres'de doğdu. Müze müdürü Riocreux'den ders gördü. Modelle çalışarak kendini yetiştirdi. Barbizon peyzaj ressamlarıyla dost oldu. 1833' de Salon'da ilk tablosunu sergiledi. Ancak 1841' de tanındı.

Hollanda'ya yaptığı bir gezi sırasında (1847), Paulus Potter'in eserlerini tanıdı ve kır tablolarına hayvan resimleri soktu. Louvre'daki birçok eseri olgunluk yıllarına aittir. Constant Troyon 1865' de Paris'de öldü.

Bazı eserleri: "Yalak", "Touques Vadisi", "Çifte Giden Öküzler", "Irmaktan Geçiş", "Beyaz İnek", "Kırmızı İnek", "Çiftliğe Dönüş".

Constant Troyon  -  Beyaz İnek

JİRİ TRNKA (karton filmci)

ÇEK  desinatörü ve karton film yönetmeni, 1912 yılında Pilzen'de doğdu. Ressamdı, genç yaşta kuklalarla ilgilendi ve 1936' da bir kukla tiyatrosu kurdu. 1945' den sonra sinemaya yöneldi. Prag Karton Film stüdyolarının müdürü oldu.

Eserleri, karton film ve kukla filmlerinden meydana gelir. Trnka, bazen bu iki tekniği birleştirmeyi de denemiştir. Kurduğu okul, karton film yapan ülkeler arasında Çekoslavakya'nın birinci sırayı almasını sağladı.

Başlıca filmleri:  "Çek Yılı", "Atom Kavşakta", "Yaylı Şeytan", "Bülbül ve Çin İmparatoru", "Prens Bayaya", "Sirk", "Eski Çek Efsaneleri", "Aslan Asker Şvayk", "Bir Yaz Gecesi Rüyası", "El".

Filmlerinin şiirli tekniği de ilgi çekicidir. Jiri Trnka, 1969' da Prag'da öldü.

TRİPTİK SANATI

TRİPTİK,  "diptik" in genişlemiş bir şeklidir. Bizans'da fildişi işleyenler ve kuyumcular, tarihî ve özellikle dinî konuları ele alan birkaç kısımlı resimleri, birbirlerine bir cilt gibi bağlayarak, "triptik"ler veya "poliptik"ler meydana getirdiler.

Batı'nın fildişi işçileri, kuyumcuları ve mineciler, Ortaçağ'ın sonuna kadar bu geleneğe bağlı kaldılar. İstenildiği gibi açılıp kapanan ve kolayca taşınan bu triptikler, demirbaş listelerinde genellikle "kapanan tablolar" diye sınıflanırdı. 

14. yy. sonlarında, panolar üzerine resim yapılmaya başlanınca, "diptik" biçiminde, taşıması kolay mihrap arkalıkları yapmak ya da eşit boyda iki kanattan meydana gelen bir mihrap tablosunun, tam ortasından katlayarak menteşelerle birleştirme düşüncesi doğdu.

Bu diptik kanatları üzerine çoğunlukla, kiliseye bağış yapanları dua ederken gösteren portreler yapılırdı. Triptik'lerin dış yüzü, hemen her zaman, dinî sahnelerin veya dinî şahısların, tek renkli kabartma taklidi resimleriyle süslenirdi.

15.  ve  16. yy.' da Hollanda ve Fransa'da bu triptiklerden pek çok yapıldı. Hugo van der Goes'un "İsa'nın Doğumu" triptiği; Nicolas Froment'in "Tutuşmuş Çalılık" triptiği; Moulins katedralinde "Meryem'in Yüceltilmesi" triptiği vd. 

BARTHÉLEMY TREMBLAY (heykeltraş)

FRANSIZ  heykeltraş, 1568 yılında Paris yakınları, Louvres'da doğdu. Başlıca eseri, 4. Henri'nin büstüdür. Tremblay'ın başladığı, kralı ayakta tasvir eden heykeli, damadı G. Gissey bitirdi. Sanatçı, 1629' da Paris'de öldü.

Barthélemy Tremblay  -  4. Henri'nin büstü

HENRİ DE TOULOUSE-LAUTREC (ressam)

FRANSIZ  ressam, 1864 yılında Albi'de doğdu (Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa). Toulouse kontlarının soyundandır. Sağlığı bozuk bir çocuktu, 14  yaşında iki defa düşmesi neticesi sakat ve cüce kaldı.

Bordeaux'lu ressam René Princeteau'nun öğütleriyle, at üstüne incelemelere yöneldi. 1881' de Paris'e gitti. Güzel Sanatlar yüksekokulunda, Bonnat'nın sonra da Cormon'un  atölyelerine girdi. Burada Van Gogh ile tanıştı.

Montmartre'da bir atölyeye yerleşti. Mirliton'a, Aristide Bruant'ın kabaresine ve Moulin Rouge'a sık sık gitti. Moulin Rouge için büyük yankılar uyandıran afişler çizdi. Desen ve resimleriyle bu çevrelerin starlarını ölümsüzleştirdi.

1889' da Bağımsız Sanatçılar Salonu'nda, 1893' de Goupil galerisinde resimlerini sergiledi ve büyük başarı kazandı. Randevu evlerini dolaşarak en önemli kompozisyonlarından biri olan "Salonda"yı yaptı. Sirklerden ve bisiklet yarışlarından da ilham aldı. Belçika, İspanya ve İngiltere'ye birçok seyahat yaptı.

Lautrec, düzensiz yaşamı ve alaycı mizacıyla dikkat çekmiştir. En keskin, en katı gerçekçiliği aşırı bir sadelikle birleştirdi. İlk resimlerinde, Degas'nın Japon taşbasmalarının ve izlenimcilerin etkileri sezilir. Daha sonra hem psikolojik, hem lirik olan çok özel bir anlatımcılığa yönelen sanatçı, dokunaklı portrelerinde, kahvehane, kabare, tiyatro resimlerinde, desene hep ön planda yer verdi. Sanatçı, 1901' de (yaş 37) Gironde, Malrome şatosunda öldü.

Henri de Toulouse-Lautrec  -  Tuvalet 

FRANCESCO TRAİNİ (ressam)

TOSCANA  asıllı ressam, 1321 - 1364 yılları arasında eser verdi. Traini tarafından yapıldığı kesinlikle bilinen eserlerin başında "San Domenico mihrap arkalığı" gelir. Genellikle, Campo Santo di Pisa'nın alegorik freski; "Üç ölü ile üç canlının karşılaşması" Traini'ye maledilir. Bu fresk 14. yy' ın buluş, renk ve çizgi bakımından en kusursuz eserlerindendir (bu eser 1944' de tamamen yok oldu).

Francesco Traini  -  San Domenico'nun
                                 mihrap arkalığı  (detay)

GEOFFROY TORY (tipograf)

FRANSIZ  tipograf, gravürcü ve yazar, 1480 yılında Bourges'da doğdu. Roma'da (1506), Sapienza okulundaki dersleri takip etti. Bologna'da, Beroaldo'dan ders gördü. Paris'e dönüşünde, edebiyat ve felsefe okuttu, sonra Henri Estienne'in yayınevinde musahhih olarak çalıştı.

1516' da İtalya'ya ikinci kez gitti. Paris'te "kitapçılar loncası"na girdi (1530), mürettiplik yaptı. Daha sonra sadece gravürle ilgilendi. Kendi eserleri için çok sayıda marka ve süslü harfler çizdi. Markası, bazı kitapların ciltleri üzerine presle basılmış "kırık çömlek"di.

Notlar ekleyerek yayınladığı eserlerden, eski yazarların tercümelerinden başka, bir çeşit yazı ve tipografi incelemesi olan bir kitabı (Champfleury) vardır (1527). Geoffroy Tory, 1533' e doğru Paris'te öldü.

Geoffroy Tory  -  Markası

PİETRO TORRİGİANİ (heykeltraş)

İTALYAN  heykeltraş, 1472 yılında Floransa'da doğdu. Arkadaşı Michelangelo'nun bir kavgada burnunu kırınca, Floransa'yı terk ederek Roma'ya gitti. Orada, 6. Alexander'ın emriyle Torre Borgia için mermer benzeri taştan süsler yaptı.

1512' ye doğru İngiltere'ye geçti. 8. Henry tarafından, Westminster'den 7. Henry ile Elizabeth of York'un mezarını yapmakla görevlendirildi. 1519' da Margaret Beaufort'un mezarına başladı. Sonra, Westminster'de 7. Henry kilisesinin baş sunağını yapmaya koyuldu, fakat bu eseri bitirmeden İspanya'ya gitti.

Granada'da, "Merhamet" ve "Ecco Homo"yu yaptı. Hayatının son zamanlarını geçirdiği Sevilla'da istediği ödemeyi alamadığı için yaptığı bir Meryem heykelini kırdı. Bunun üzerine hapse atıldı ve 1528' de orada öldü.

Pietro Torrigiani  -  7. Henry şapelinin heykelli çevre duvarı

EVANGELİSTA TORRİCELLİ (fizikçi)

İTALYAN  fizikçi ve matematikçi, 1608 yılında Faenza'da doğdu. Faenza'da Cizvitler kolejinde okudu, 20 yaşında Roma'ya gönderildi. Orada, "ağırlıklı cisimlerin hareketi" konusunda hazırladığı (1641) bir inceleme yazısıyla Galilei'nin dikkatini çekti.

Bu yazısında; maddesel bir sistemin ağırlık merkezi, mümkün olduğu kadar aşağıda bulunduğu zaman sistemin dengede olduğunu ve bu durumda enerjinin korunumu prensibinin ele alınması gerektiğini ifade etti.

Torricelli, 1643' de kendi ismini taşıyan ünlü deneyi yaptı. Bu deneyden faydalanarak barometreyi (basınç ölçer) icad etti.

Floransa'da su yollarını yapan görevliler, suyu 32 ayaktan (9.75 metre) yükseğe çıkarmak için bir emme tulumba kurmayı düşündülerse de netice alamadılar. Galilei'den yardım istemeleri de meseleyi çözmedi. Torricelli, bir cıva tüpü kullanarak "atmosfer basıncının varlığını" ortaya koydu.

1644' de, "Opera Geometrica" adlı kitabında sikloidin alanını verdi. Aynı yıl, sıvıların akışıyla ilgili kanunu açıkladı.

Öğretmeni Galilei gibi Torricelli de âletleri tasarlamakta olduğu kadar gerçekleştirmede de becerikliydi. Kendi eliyle birçok objektif (mercek vs.) yaptı ve bir termometre (sıcaklık ölçer) icad etti.

Evangelista Torricelli, 1647' de (yaş 39) Floransa'da öldü.

GİACOMO TORELLİ (senograf)

İTALYAN  mimar ve senograf (sahne düzenleyici), 1608 yılında Fano, Pesaro'da doğdu. Venedik'te, Santi Giovanni e Paolo tiyatrosu ile Teatro Novissimo'nun yapımında çalıştı.

1645' de Paris'e çağrıldı. Orada Hôtel du Petit-Bourbon tiyatrosunu inşa etti ve saray halkı için çeşitli gösteriler düzenledi. 1661' de İtalya'ya döndü ve özellikle Fortuna di Fano tiyatrosu için çalıştı.

Tiyatro dekorlarının değiştirilmesinde mekanik unsurlardan ilk faydalandı ve tiyatro makinaları alanında olağanüstü buluşlar ortaya koydu. Barok senografyasının en büyük ustaları arasında sayılan Giacomo Torelli, 1678' de doğduğu şehirde öldü.

Giacomo Torelli  -  Petit-Bourbon tiyatro sahnesi

WİLLİAM TOREL (heykeltraş)

İNGİLİZ  heykeltraş, 13. yy. sonlarında yaşadı. 3. Henry'nin ve kraliçe Castilla'lı Leonor'un heykellerini yaptı. Torel'in tabiî büyüklükteki figürleri bronzdan döken ilk İngiliz heykeltraşı olduğu sanılır.

William Torel  -  Leonor de Castilla

TOPRAKKALE KAZILARI (Van)

TOPRAKKALE,  Van'ın  2  kilometre kuzeydoğusunda Urartu kalesi ve şehridir. Urartu krallarından 1. Rusa (mö. 733 - 714) tarafından kuruldu. Şehre, "Rusahinili (Rusa şehri)" adı verildi.

Şehrin hangi tarihte yıkıldığı kesin olarak bilinmiyor. İskitler veya Medler tarafından mö. 7. yy. sonu veya  6. yy. başlarında tahrip edildiği ve bu tarihten sonra terk edildiği sanılıyor.

Urartu devletinin son başşehri olan Toprakkale'yi, 19. yy. başlarında bazı gezginler ve bilim adamları ziyaret etti. İngiliz, Alman ve Ruslar şehirde araştırma yaptılar.

Toprakkale'de sistemli kazılar Prof. Dr. Arif Erzen başkanlığında yapıldı (1959 - 61). Kazılarda ortaya çıkan en önemli yapı, baştanrı Haldi'ye ait kare planlı (13,8 m  x  13,8 m) tapınaktır. Cephesi madenî kalkanlarla süslüdür. 

Tapınağa ait, ele geçen  5  kalkandan biri son kazıda bulunmuştur (Ankara Arkeoloji Müzesi'nde). Kalkanların üzerinde kral  3. Rusa'nın adak kitabeleri yer alır. Akropolün güneyinde ortaya çıkarılan önemli bir yapı da; içinde 14 şarap küpünün bulunduğu mahzendir. Mahzenin güneyinde, ana kayaya oyulmuş bir sarnıç yer alır. Sarnıca, kayaya oyulmuş merdivenlerle inilir.

ROLAND TOPOR (desinatör)

POLONYA  asıllı desinatör ve film yönetmeni, 1938 yılında Paris'te doğdu. 1962' de "Panique" grubunun kurucusu olan sanatçı; anarşizan veya en kara surrealist çizgideki mizahî desenleri, şiirleri, tiyatro oyunları ve çizgi filmleriyle insanları kışkırtmaya çalışır. Roland Topor, 1997' de Paris'te öldü.

Bazı eserleri: "Kiracı (1964)", "Lucien İçin Dört Gül (1967)", "Vahşi Planet (1973)", "Café Panique (1982)", "Taksi Hikâyeleri (1987)", "Marquis (1989)".

Roland Topor  -  Uluslararası Af Örgütü için
              hazırladığı afiş

TOPRAK PİRESİ (böcek)

SEBZELERE  ve asmalara dadanan sıçrayıcı kınkanatlı bir böcektir (haltica). Toprak piresi, lahana, asma vb. gibi bitkilere zararlıdır. Çok küçük oluşu, onu yoketmek için denenen usûlleri çoğu zaman etkisiz hale getirir.

Bağ toprak piresine (haltica ampelophaga) karşı mücadele etmek için asmanın dibine ufak çubuk, kuru yaprak veya kokulu bitki demetleri dizilir. Böcekler kışlamak için buraya birikince, demetler ateşe verilerek imha edilir.

Kurtçuklar, yapraklı asma dalları üzerine arsenikli ilâç veya sabun ve petrollü bir emülsiyon püskürterek yok edilir. Bu işlemler sebzelere uygulanamaz.

JAN TOOROP (ressam)

HOLLANDALI  ressam ve desinatör, 1858 yılında Purvoreco, Cava'da doğdu. Ailesi 1874' de Hollanda'ya dönünce, Amsterdam, sonra Brüksel akademisine girdi. Paris'e gitti; orada Gustave Moreau, Bastien-Lepage ve Manet'nin etkisinde kaldı.

Canlı üslûbu, çevresi çizgili şekiller ve parlak renklerde dile gelir. 1890' a doğru bir ara "noktacılık" tekniğine yöneldi (Baştan Çıkarma), sonra yine aydınlık renklere ve akışkan çizgilere döndü (Üç Nişanlı Kız, Aylaklar).

Katolik'liği kabul ettikten sonra dinî ve sembolik sahneler çizdi (Loordes'da Sainte Vierge Kilisesi, Kutsal Kaçış,). Saint Joseph kilisesinin vitraylarını yaptı. Jan Toorop, 1928' de La Haye'de öldü. 

Jan Toorop  -  Kutsal Kaçış

TOLTEKLER (TOLTEKALAR)

TOLTEKLER  yarı efsanevî bir halkdır; Aztekler, Meksika'da medeniyeti bu halkın kurduğuna inanırlar. 1. Toltek hanedanının kurucusu Mikskvatl  935 veya  947' de öldürüldü. Topiltzin, Kuetzalkoatl'ın yeryüzündeki tezahürü olarak kendini kabul ettirdi ve Toblan'ı (Tula) başşehir yaptı.

Doğuya, Yucatan'a doğru yola çıktığına (987  veya  999) inanılan bu kutsal kişinin Yeni Maya imparatorluğunun kurucusu kahraman Kukultan olduğu kabul edilir.

2. Tula hanedanının (11 - 12. yüzyıl), daha kan dökücü "Tezkatlipoka'ya tapanlar" denilen başka bir Nahua kabilesinden geldiği ve Kuetzalkoatl'a sadık olanları kovduğu sanılır. Tula alınıp yağma edildi (1168) ve Toltek ülkesi barbar Şişimekler tarafından işgâl edildi.

Toltek medeniyeti, Teotihuacan medeniyetini devam ettirdi; bu kültüre, takvimi ve tarihleri yazmada kullanılan işaretler ilâve edildi.

Toltek şehirleri ve özellikle de Tula; piramit, tapınak, pelota oyunu alanı gibi büyük anıtlarla süslüdür. Heykeller büyük ebatlıdır. Seramik daha az önemlidir.

Toltek sanatı -  Tula'da karyatit

NARCİSO TOME (mimar, heykeltraş)

İSPANYOL  mimar ve heykeltraş, 1690 yılında Toro'da doğdu. "Churrigueresco" üslûbunun önemli temsilcilerindendi. Özellikle, İspanyol "barok" heykelciliğinin önemli bir örneği olan, Toledo katedralindeki "Transparenta"sıyla (1731-32) ünlüdür. Narciso Tome, 1742' de Toledo'da öldü.

Narciso Tome  -  Transparenta

TON BALIĞI AKDENİZ'DE ÜRER

SICAK  ve ılıman denizlerde yaşayan ve büyük ölçüde avcılığı yapılan kemikli bir balıktır. Ton balığı (thynnus thynnus), mekik biçiminde iri ve güçlü bir balıktır. Göğüs kısmında büyük pullardan bir göğüs kalkanı, kuyruk kısmında 6 - 9 tane düğüm çıkıntısı, her iki böğründe birer karina bulunur.

Ton balığının boyu  5  metreyi, ağırlığı ise  900 kilogramı bulur. Sırtı güzel çelik mavisi, böğür kısmı boz, karın kısmı gümüşî beyaz benekli açık renktedir. Atlas okyanusunda ve Akdeniz'de yaygındır. Akdeniz'de ürer.

Ton balıkları göçmendir. "Kırmızı ton" ilkbaharda Sardinya, Sicilya ve Tunus kıyılarına; "beyaz ton (atlantik tonu)" ise İspanya kıyılarına, özellikle Cadix körfezine yumurtalarını bırakır.

Kayıklara binerek oltayla ton avlama usulü bugün de uygulanmaktadır. Beyaz tonlar, olta iğnesine tüy veya bitki liflerinden yapılma sunî sinekler bağlanarak, sürtme oltayla avlanır. Canlı sardalyaların takıldığı sabit oltalarla avcılık gemilerle yapılır.

Ton balığı gemileri boyu  20 metreyi bulan büyük teknelerdir. Bir gemide çoğu zaman  10  tayfa bulunur. Gemi motorları, ton balıklarının yeri radyo ile bildirildiği zaman oraya hızla ulaşabilmelerini sağlayacak kadar güçlüdür.

Bu gemilerde, ton balığı sürülerine yem olarak verilecek sardalyaları canlı tutmak için özel havuzlar bulunur. Ayrıca soğuk hava tertibatlı çok büyük ton balığı gemileri de vardır. Ayçiçek yağına bulanmış ton balığı konserveleri hemen her gıda marketinde satılır.

AHMET İHSAN TOKGÖZ (yazar)

TÜRK  yazar ve yayıncı, 1868 yılında Erzurum'da doğdu. Kastamonulu Tokgözoğlu Saraç Abdurrahman Ağa'nın soyundan gelir. İlk ve orta öğrenimini İşkodra ve Şam'da yaptı. 1887' de Mülkiye mektebini bitirdi. Hariciye Tercüme kaleminde ve Tophane tercümanlığında çalıştı.

1886' da "Şafak", 1889' da "Umran" dergilerini kurdu. Âlem matbaasını açtı (1890) ve "Servet-i Fünun" dergisini yayınlamaya başladı (1891-1942). İsmiyle anılan bir edebiyat çığırını açan bu dergi ve basımevi, Türkiye'de basın sanayiinin ilk ciddi kuruluşu olarak da önem kazandı.

Tokgöz, Ticaret mektebinde coğrafya öğretmenliği yaptı. Beyoğlu Belediye reisliğine tayin edildi (1912). 1931' de Ordu vilâyetinden milletvekili seçildi. Matbuat delegesi olarak geziler yaptı. "Jules Verne" i Türkiye'de ilk tanıtan kişidir. Ahmet İhsan Tokgöz, 1942' de İstanbul'da öldü.

Eserleri: "Avrupa'da ne gördüm (Gezi notları - 1891)", "Haver (Güneşin Doğduğu Yer - roman), "Ülfet (roman)", "Haraşo (roman)", "Matbuat Hatıraları".

AHMET ZEKİ VELİDİ TOGAN (tarihçi)

TÜRK  tarihçi, 1890 yılında Başkırdistan, İsterlitamak kantonunda doğdu. Kazan'da Kasımiye medresesinde Türk tarih ve Arap edebiyatı dersleri verdi (1909-10). Kazan üniversitesinde ve Fergana'da tarihî ve etnografik araştırmalar yaptı. Fergana'da "Kutadgu Bilig"in bir nüshasını buldu. Ufa'da tarih öğretmenliği yaptı (1914-15).

Moskova parlamentosu olan Duma'da, Ufa ili müslümanlarının temsilcisi olarak siyasî hayata atıldı (1917). Rusya kurucular meclisi üyesi, Sovyet Başkırdistan cumhuriyeti harbiye vekili (1919-20), Başkırdistan devlet başkanı oldu (1920). Rusya yöneticileriyle arası açılınca Türkistan'a geçti; buradaki bağımsızlık mücadelesine katıldı.

Paris'e, oradan Berlin'e gitti. Türkiye'ye gelince (1925), İstanbul dârülfünunu Türk tarih müderrisliğine getirildi. Viyana'da "İbni Fadlan'ın Seyahatnamesi" adlı teziyle felsefe doktoru oldu (1939). 2. Dünya savaşının başlaması üzerine, İstanbul üniversitesine tarih profesörü olarak döndü. Ahmet Zeki Velidi Togan, 1970' de İstanbul'da öldü.

Başlıca eserleri: "Türk ve Tatar tarihi (1912)", "Bugünkü Türkistan ve Yakın Mazisi (1928-40)", "Birunî'nin Dünya Hakkında Tasavvuru (1940)", "Umumî Türk Tarihine Giriş (1946-70)", "Tarihte Usûl (1950-70)", "Harezmce Tercümeli Mukaddemet'ül Edeb (1951)", "Hatıralar (1969)", "Oğuz Destanı (1972)".

LOUİS TOCQUE (ressam)

FRANSIZ  ressam, 1696 yılında Paris'te doğdu. Nattier'nin öğrencisiydi. Öğretmeninin kızıyla evlendi. Yalnızca portreler yaptı. 1734' de Resim akademisine üye oldu. 1756' da Rusya'ya gitti sonra Danimarka ve başlıca kuzey devletlerini dolaştı. Louis Tocque, 1772' de Paris'te öldü.

Başlıca portreleri: "Lemoyne", "Louis de France", "Marie Leszczynska", "Marigny", "Madame de Graffigny".

Louis Tocque  -  Veliaht Louis de France

VECELLİO TİZİANO (ressam)

İTALYAN  ressam, 1490 yılına doğru Pieve di Cadore'de doğdu. Sebastiano Zuccato ile Giovanni Bellini'nin öğrencisiydi. Uzun meslek hayatı boyunca Venedik sanatını etkiledi. Alfonso d'Este, Federico di Conzaga, 3. Paolo Farnese, 1. François ve 5. Karl'dan önemli siparişler aldı.

İlk eseri; "Aziz Paulus'a Takdim edilen Jacopo Pesaro"da Bellini'nin etkisi görülür. Sonra Giorgione'den etkilendi ve 1508' de "Fondaco dei Tedeschi"nin ön yüzünün yapımında onunla beraber çalıştı. Fakat Giorgione'nin tondan tona geçişleri ve renkleri yavaş yavaş düzgünleştirmesi yerine, dengeli kütleler ve yaygın ritler kullanarak kısa zamanda kişiliğini buldu. Şatafatlılığı gerçekçilikle birleştirdi. Yaratılışın güzelliği ile ruhun atılganlığını yüceltti:

Bu türdeki eserleri; Padova'daki Scuola del Santo'nun freskleri ve özellikle "Kutsal Aşk ve Din Dışı Aşk", "Florg", "Eldivenli Adam" veya "Malta Şövalyesi"nin beyazlı ve grili ciddi figürleridir.

Sonra büyük dinî şaheserler dizisini yaptı; "Uruç", "Meryem'in Aziz Francesco ile Aziz Alviso'ya Görünmesi", "Ca'Pesaro Meryem'i", "Meryem'in Tapınağa Takdimi" ve "Mezara Konuş".

Bunlara paralel olarak Ferrara dükü için mitolojik bir dizi yaptı; "Venüs'e Adak", "Bacchanalia", "Bacchus ve Ariadne", "Urbino Venüs'ü", "Tommaso Mosti", "İppolito Rinaldi", "Gururlu Güzel" ve "Aretino"nun portreleri de bu döneme rastlar.

"Dikenli Taç Giymiş İsa"da görülen maniyerizm kaygısına, kuvvetli renkler ve ince uzun şekiller tutkusuna Roma'dayken kapıldı (1540-45), fakat kısa bir süre sonra tekrar içe dönük coşkunlukları ön plana aldı ve coşkunluğu, resmini yaptığı ünlü kişilerin süslemeli elbiselerinde bile görülen titizlikle seçilmiş ölü renklerle verdi:

Bu eserler: "3. Paolo Farnese", "5. Karl", "Mühlberg Galibi 5. Karl At Üzerinde", "Jacopo Strada", "Tebşir", "Aziz Laurentius'un Din Uğruna Ölümü", "Lucretia", "Dikenli Taç" ve kendi mezarı için yapmaya başladığı "Mezara Konuş" adlı tablolarda daha ağır basan bir ciddiyet görülür.

Büyük Palma, Veronese ve Paris Bordone'yi, sonraki yüzyılda da Rubens ile çağdaş ressamları etkileyen Vecellio Tiziano, 1576' da Venedik'te öldü.

Vecellio Tiziano  -  Eldivenli Adam

İACOPO ROBUSTİ TİNTORETTO (ressam)

İTALYAN  ressam, 1518 yılında Venedik'te doğdu. Tiziano ve Paris Bordone'nin öğrencisiydi, fakat Pordenone'nin hareketli sanatından ve Schiavone'deki gerçekdışı unsurlardan da ilham aldı. 1545-46' da Roma'ya yaptığı seyahatte Michelangelo ve maniyeristlerle yakınlık kurarak kesinlikle dramatik anlatıma ve büyük ışık etkilerine yöneldi.

İlk şaheserlerini Venedik'te verdi (Cena, 1547), (Kölenin Mucizesi, 1548). Suzanne adlı tablosunda, saydam gibi görünen çıplak kadın vücuduyla bahçenin mat fonunu bağdaştırmıştır. Maniyerizmin bütün kaynaklarından yararlandı; dolambaçlı, hareketli figürleri, zıt ışık oyunlarını kullandı. Kompozisyonlarını alabildiğine uzanmış duygusunu uyandıracak şekilde büyük köşegenlere göre düzenledi (Vebalıları İyi Eden Aziz Augustinus).

Diğer eserleri: "Çobanların Tapınması", "Mısır'a Kaçış", "Sainte Madeleine ve Mısırlı Sainte Marie peyzajları", "İsa'nın Vaftizi", "Son Yemek", "Çarmıha Geriliş", "Denizler Kraliçesi Venedik", "Cennet", "Bakkhos ve Ariadne", "Vulcanus ile Kyklop"

Tintoretto'nun ayrıca birçok portresi vardır. "Alvise Barbaro", "İacopo Soranzo", "Battista Morossini". Bu portrelerin başlıca özelliği, yüzlerin hep açık renk ve zeminlerin koyu olmasıdır. Sinirli ve katı desenleri, büyük tuvallerini yapmak için büyük ölçüde aydınlatılmış küçük modeller kullandığını ortaya koyar.

16. yy' ın ikinci yarısında, Avrupa maniyerizminin gelişmesi ve özellikle El Greco'nun yetişmesinde Tintoretto'nun etkisi büyük olmuştur. Kızı Marietta ve oğlu Domenico da ressam olan İacopo Robusti Tintoretto 1594' de Venedik'te öldü.

İacopo Robusti Tintoretto  -  Son Yemek

TİNO Dİ CAMİNO (heykeltraş)

İTALYAN  heykeltraş, 1285 yılına doğru Siena'da doğdu. Giovanni Pisano'nun öğrencisiydi. İmparator 7. Heinrich (Pisa katedrali, 1315); piskopos Orso (Floransa katedrali, 1321-23); Macaristan'lı Maria (Santa Maria Donnaregina, Napoli 1325-26) ve Calabria'lı Carlo'nun (Santa Chiara, Napoli 1333) anıt mezarlarını yaparak, anıtsal gotik mezar formunu ortaya koydu. Tino di Camino, 1337' de Napoli' de öldü.

Tino di Camino  -  İmparator  7. Heinrich anıt mezarı

JEAN TİNGUELY (heykeltraş)

İSVİÇRELİ  heykeltraş, 1925 yılında Fribourg'da doğdu. Önceleri resim yaptı, 1944' den sonra mekânda gerçek hareketi incelemekle uğraştı. 1954-55' de Paris'te sınırsız değişimli kabartmalarını ve ilk "metamekanik" (mekanik üstü) yapımlarını sergiledi. Bunlar yaratıcı dadacı zekânın eseri olan, seslendirilmiş çılgınca makinelerdi.

1959' da "Metamatics" sergisinde barok resim yapma robotlarını, 1961' de büyük patlamalarla kendi kendilerini tahrip eden "happening makinaları"nı sergiledi. 1967 Montreal dünya sergisinde, Niki de Saint-Phalle ile beraber Fransız pavyonu taraçasını yaptı.

Sanatçı, sonluluktan kaçan mekâna yeniden yerleştirilmiş bir eser anlayışı ve özellikle teknolojiye karşı yıkma teşebbüsüyle çağdaş sanatın bazı eğilimlerini yüceltir. Jean Tinguely 1991' de Bern'de öldü.

Jean Tinguely  -  Santana (1966)

TİLMENHÖYÜK KAZILARI

TİLMENHÖYÜK,  Türkiye'de Gaziantep ilinin İslâhiye ilçesinin 7  kilometre doğusunda bir höyüktür. Kuzey Suriye ile Kuzeybatı Mezopotamya'yı Güneydoğu Anadolu'ya bağlayan bölgede yer alır. İslâhiye ovasından 21 metre, denizden ise 442 metre yüksekliktedir.

Türk Tarih kurumu, Millî Eğitim bakanlığı ve İstanbul üniversitesi adına Prof. Bahadır Alkım başkanlığında,  1959-64  ve  1969-72  tarihleri arasında kazılar yapıldı.

Kazılarda dört kültür katı ortaya çıkarıldı. Alttan üste doğru; "Kalkolitik çağ (kat 4)", "Eski Tunç çağı (kat 3)", "Mö. 2. binyıl yerleşmesi (kat 2)", "Demir çağı (kat 1)", "Roma (kat C)", "Geç Roma ve Bizans (kat B) devirleriyle geç devirlere ait kültürler ortaya çıkarıldı.

Tilmenhöyük  -  Ayaklı meyvalık

GİAMBATTİSTA TİEPOLO (ressam)

İTALYAN  ressam ve gravürcü, 1696 yılında Venedik'te doğdu. Gregorio Lazzarini'nin öğrencisiydi. Önce Piazzetta'nın sonra Veronese ile Sebastiano Ricci'nin etkisinde kaldı. İlgi çekici bir şeffaf ve açık renk anlayışına sahipti. Milano, Würzburg ve Madrid'de çalıştı.

1763' de Madrid'de kral 3. Carlos'un ressamı oldu. Büyük İtalyan okullarının son temsilcisidir. Birçok sarayı, özellikle Brenta kıyısında Mira'daki Contarini konağını süsledi (büyük şeref salonu girişi freskleri). Tuvale aktarılan bu freskler, bugün Paris'te bir müzededir (Jacquemart-André).

Gravürcü olarak, Pulcinella'nın maceralarını anlatan "Kaprisler" adlı bir dizisi vardır. Oğlu Giandomenico da desen ressamı ve gravürcüydü. Tiepolo Giambattista 1770' de Madrid'de öldü.

Giambattista Tiepolo  -  Würzburg piskoposluk sarayının merdivenlerinin tavanı

PELLEGRİNO TİBALDİ (mimar, ressam, heykeltraş)

İTALYAN  mimar, ressam ve heykeltraş, 1527 yılında Bologna veya Puria di Valsolda'da doğdu. Bologna'da okudu. 1550' de Bologna üniversite sarayını süsledi. Milano'da S. Fedele ve S. Sebastiano kiliselerini yaptı. Madrid'de kraliyet sarayının yapımında çalıştı. Kardeşi Domenico da mimar olan Pellegrino Tibaldi, 1596' da Milano'da öldü.

Pellegrino Tibaldi  -  S. Fedele kilisesi

BERTEL THORVALDSEN (heykeltraş)

DANİMARKALI  heykeltraş, 1768 veya 1770 yılında Kopenhag'da doğdu. 1797 - 1819  yılları arası Roma'da yaşadı. Winckelmann'ın teorilerini benimseyerek Canova'nın yanısıra yeni-klâsisizmin önderlerinden biri oldu. "İason (1903)", "Aşk, Psyke ve Hebe (1816)", "Ganymedes ve Kartal (1817)" adlı eserleriyle kısa sürede ün kazandı.

1820' de Kopenhag'a gitti, millî bir kahraman gibi karşılandı. Sonra Roma'ya döndü. "Kopernik", "Joseph Poniatovski", "Gutenberg", "Schiller", "7. Pius'un mezarı", "Byron" heykelleri vardı. 1821 - 1840 arasında şaheseri olan Kopenhag katedrali süslemelerini yaptı; bu süslemeler arasında, sayısız reprodüksiyonu yapılan İsa heykeli, 19. yy kiliselerinde en yaygın İsa heykeli tipidir. Bertel Thorvaldsen, 1844' de Kopenhag'da öldü.

Bertel Thorvaldsen  -  7. Pius'un anıt mezarı

BARTHÉLEMY THİMONNİER (mucit)

FRANSIZ  mucid, 1793 yılında L'arbresle'de doğdu. Amplepuis'de terzilik yaptı. Tahtadan ilk dikiş makinesini gerçekleştirdi. 13 Nisan 1830' da patentini aldığı bu makine, tek iplikle kesiksiz zincir biçiminde dikiş yapıyordu.

1831' de Paris'te bir ortaklık kurdu ve icadının patentini bu ortaklığa bıraktı. İmalata geçmek isteyen ortaklık, işçilerin muhalefetiyle karşılaştı ve işçiler dikiş makinelerini tahrip etti. Kaçmak zorunda kalan Thimonnier, Amplepuis'ye döndü.

Thimonnier, 1834, 1845 ve 1848 yıllarında buluşunu sürekli olarak geliştirdi. Sonra Mangin adlı biriyle ortak oldu. 1848' de metalden yapılı, zincir dikişli son "dikiş-nakış" makinesi modelinin patentini bir Manchester şirketine satan mucid, 1857' de Amplepuis'de öldü.

Thimonnier'nin tahtadan dikiş makinesi

TESPİHBÖCEĞİ (böcek)

EŞBACAKLILAR  takımından, karada nemli yerlerde yaşayan, ortalama  1,5 - 1,7  santim uzunluğunda, kubbemsi bir yükselti oluşturan gövdesi, geniş ve sert, bir dizi kitinli levhayla kaplı kabuklu böcekler familyasına "tespihböceğigiller" adı verilir.

Evlerde, karada, nemli karanlık yerlerde yaşayan tespihböceği tehlike sezince kıvrılıp âdeta küçük bir top olur, bacaklarını altına toplar ve tehlikenin geçmesini bekler. Tehlikenin geçtiğine kanaat getirdikten sonra işine veya yoluna devam eder.

"Duvar tespihböceği" eskiden Avrupa'da meşhur "tespihböceği şurubu" yapmakta kullanılırdı. Bu böceklerde bulunan az miktardaki nitrat tuzlarından dolayı, yapılan şurup, "idrar söktürücü" sayılırdı.

Orta Asya steplerinde yaşayan bir cins tespihböceği  1  metre derinlikte delikler açar; 3  ay içinde yaklaşık olarak hektar başına  1,5  ton toprağı yerinden oynatarak verimi artırır. Avrupa'da aynı işlevi yer solucanı yapar.

Tespihböceği bitkisel besinlerle beslendiği için tarım bitkilerine zarar verir, fakat olması, olmamasından daha iyi sayılır. Hektar başına toprakta  1 milyon adet kadar bulunabilir.

NİKOLA TESLA ( elk.mühendis)

HIRVAT  asıllı elektrik mühendisi ve mucidi, 1857 yılında Smiljan'da (Hırvatistan) doğdu. Graz üniversitesinde okudu. 1881' de Budapeşte'de elektrik mühendisi olarak iş hayatına girdi. 1887 yılında New York'a yerleşerek bir alternatör imalat şirketi kurdu.

Tesla'nın, elektroteknik ve yüksek frekans tekniği alanında önemli icatları vardır. İlk döner manyetik alanlı asenkron motoru yaptı. Çok fazlı akımları, komütatörleri, yıldız montajı icat etti.

1889' da yüksek frekanslı akımları incelemeye başladı. Karşılıklı manyetik indüklemeyle iki devrenin bağlanmasını tasarladı. Soyadı, "manyetik indükleme ölçüsü birimi"ne verildi (Tesla - T).

İki sargısı akortlu ve primer sargısı antenle toprak hattı arasında olan bir yüksek frekans transformatöründen meydana gelmiş bir radyo alıcısının giriş devresine "Tesla montajı" denilir.

Nikola Tesla, 1943' de New York'ta yoksulluk içinde öldü.

HENDRİK TERBRUGGHEN (ressam)

HOLLANDALI  ressam, 1588 yılında Deventer'de doğdu. Abraham Bloemaert'den ders gördü. Bir müddet (1604-14) İtalya'da yaşadı ve Saraceni ile Gentileschi'nin tesirinde kaldı. "Hollandalı Caravaggio"cu ressamların en güçlüsüdür.

Dinî sahneler, çingene kadınları veya çalgıcıları gösteren yarım figürler yaptı. Şiir dolu eserlerinde ışık-gölge oyunları ağır basar. Hendrik Terbrugghen, 1629' da Utrecht'de öldü.

Bazı eserleri: "Dört Havari", "Dikenli Taç Giymiş İsa", "Aziz Matta'ya Tanrı Çağrısı", "Kadınların Kurtardığı Aziz Sebastianus" , "Lavta Çalan Genç Kadın", "Flüt Çalan Çoban", "Konser".

Hendrik Terbrugghen  -  Şarkıcı

GERARD TERBORCH (ressam)

HOLLANDALI  ressam, 1617 yılında Zwolle'da doğdu. Pieter Molyn'den ders gördü. Önce İngiltere, İtalya sonra Almanya'ya geziye çıktı. Vestfalya antlaşmasının (1648) imzalanması sırasında Münster'deydi; oradaki temsilcilerin toplu halde tablosunu yaptı (Londra). Bunun üzerine İspanya büyükelçisi tarafından Madrid'e çağrılarak 4. Felipe'nin resmini yaptı. 1650' de Deventer'e döndü. Genellikle ufak ebatta portreler ve burjuva hayatından sahneler çizdi. Gerard Terborch, 1681' de Deventer'de öldü.

Başlıca eserleri: "Kendi Portreleri", "Mektup", "Köpeğinin Bitlerini Ayıklayan Çocuk", "Müzik Dersi", "Okuma Dersi", "Mektup Yazdıran Subay".

Gerard Terborch - Köpeğinin bitlerini ayıklanan çocuk

TELL HALAF (kültür)

Tell Halaf  -  Uzun bukleli
kadın tanrıça (Mö. 10. yy.)

AKDENİZ  kıyıları ve Toroslar'ın doğusundan Güney Anadolu, Yukarı Suriye ve Mezopotamya üzerinden İran dağlarına kadar uzanan kültüre "Tell Halaf" denilir. Bu kültür, Anadolu'nun dağlık bölgesiyle Mezopotamya çukur ovası arasındaki bölgelere yayılmıştı. İlk defa Habur nehrinin kaynak bölgesinde bulunan Tell Halaf'ta (bugün Guzzana) rastlanıldığından bu ismi aldı.

"Tell Halaf" kültürünün en karakteristik eşyası; üzerinde nakışlar bulunan, ağızları huni şeklinde açılmış tabaklar, kâseler, geniş gövdeli küpler ve testilerdir.

Arpaciye'den başka Kargamış ve Asur ülkesinde Tepe Gavra'da bulunan yuvarlak binaların yanında, dörtgen şeklinde yapılar da bulunduğunu Tepe Gavra kazıları göstermiştir. Burada oldukça karışık, fakat gelişmiş bir planı olan büyük binalar vardır. Bunların tapınak olmaları muhtemeldir. Bu tapınaklarda, bir kadın tanrıya tapınılmış olduğunu gösteren iri göğüslü bir tanrıça heykeli bulunur.

TELKÂRÎ (örme kuyumculuk)

ALTIN  veya gümüşü ince teller haline getirip örerek yapılan mücevher takı, eşya vb. eserlere telkâri denilir. "Kafesli kuyumculuk işi" olarak nitelenen "telkârî"de; gümüş teller örülerek çeşitli desenler meydana getirilir ve bu desenlere istenilen şekil verilir.

Telkârî usulüyle tabaklar, şekerlikler, vazolar, düğme, küpe, bilezik, ağızlık, nargile ucu, enfiye kutusu, kül tablası vb. süs eşyası yapılır. 15. yy.' dan beri Türkler arasında çok yayılmış, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da gelişmiştir.

Leğen, tepsi, şamdan, yazı takımı vb. eşyaya yapılan telkârî süslemenin, en eski çağlardan beri uygulanmış ve özellikle doğu kaynaklı bir sanat olduğu bilinir. Ortadoğu'da bu sanatın başlıca merkezi 12. yy.' da Musul'du. Horasan'da da telkârî iş yapan sanatçılar vardı. Bu sanat Musul'dan Suriye'ye, buradan da Anadolu'ya geçti. Batı'da telkârî işe "şam işi" de denilir.

Yapılışı: Yapılmasına karar verilen desen, süsleme yapılacak zeminin üzerine, gittikçe genişleyecek şekilde derinlemesine oyulur. Kare biçimi tel veya filigran teli, ince bir mille bu oyukların içine sokulur; sonra iyice yerleşmesi ve oyuğun iki yanına yayılarak yerine sağlam bir şekilde oturması için çekiçle dövülür. Bundan sonra, üzerinden ince bir törpü geçirilir ve zımpara tozuyla parlatılır.

Telkârî bir tabak

MESUT CEMİL TEL (müzik yorumcusu)

TÜRK  mûsıkî yorumcusu, 1902 yılında İstanbul'da doğdu. Tanburî Cemil Bey'in oğlu. Önce babasından solfej ve kemençe öğrendi. Daha sonra tambur, keman ve viyolonsel çalmaya başladı.

Berlin'e giderek Stern konservatuarında ve Berlin Akademik Mûsıkî yüksekokulunda, viyolonsel öğretmeni Hugo Becker'den ders aldı.

Türkiye'ye dönünce, İstanbul konservatuarı ve liselerde müzik öğretmenliği yaptı. Ankara radyosu müzik yayınları şefi oldu. İstanbul radyosunun kuruluşunda spiker, daha sonra müdürü olarak görev yaptı. 

Türk mûsıkîsinin klâsik değerlerini canlandırma konusunda etkili çalışmalar yapan Mesut Cemil, 1963' de İstanbul'da öldü.

AHMET KUTSİ TECER (şâir, yazar)

TÜRK  şâiri, 1901 yılında Kudüs'te doğdu. Kudüs ve Kırklareli ilkokullarında, Kadıköy Sultanîsi'nde ve Halkalı Zıraat okulunda okudu. 1930' da İstanbul Üniversitesi Felsefe bölümünü bitirdi. Paris'e gitti. Dönüşünde; Ankara ve Sivas'ta edebiyat öğretmenliği, Avrupa'da öğrenci müfettişliği yaptı.

Millî Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu üyeliğinde bulundu. Adana ve Urfa milletvekili oldu (1942 - 1966). İlk şiirlerini 1921' de yayınlamaya başlayan Tecer, "hece vezni" ni duygulu bir özle yeni bir biçimde kullandı. Şiirlerinde şahsî duygularını ve vatan sevgisini dile getirdi. Tiyatro oyunları da yazan Ahmet Kutsi Tecer, 1967' de İstanbul'da vefat etti.

Eserleri: "Şiirler (1932)". Tiyatro oyunları:  "Koçyiğit Köroğlu (1941)", "Yazılan Bozulmaz (1947)", "Köşebaşı (1948)", "Bir Pazar Günü (1959)", "Satılık Ev (1961)". Bir inceleme: "Köylü Temsilleri (1940)".

TAVUSKUŞU

TAVUS,  ince narin gövdeli, parlak tüylü çok büyük kuş (pavo). Sülüngiller familyasındandır. Erkeğinde, çok uzun süslü kuyruk telekleri bulunur.

Erkeğinin ayak bileğinde iki mahmuz bulunan tavus cinsine de "mahmuzlu tavus" denilir; kuyruğu geniş ve değirmidir. Güneydoğu Asya'da ve Malezya'da bulunur.

Tavus'un iki türü vardır. "Mavi tavus" un başı ve boynu parlak mavi, sırtı yaldızlı yeşildir. Asıl kuyruğu örten ve her birinin boyu  1,5  metreyi bulan 100 - 150  kadar telek vardır; bunların da rengi yaldızlı yeşildir ve her birinin ucunda yuvarlak benekli bir değirmi kısım bulunur.  Çiftleşme mevsimi törenlerinde kuşun yelpaze gibi açtığı tüyler bunlardır. Acı ve tiz sesi vardır.

Mavi tavus, Hindistan ve Seylan'da bulunur. İlkçağlardan beri bilinen ve süs kuşu olarak çok beğenilen bu tavusun pek çok evcil çeşidi vardır (beyaz tavus, siyah tüylü tavus).

Tavusun ikinci türü "tepeli tavus" tur. Bu kuşa Birmanya'dan Cava'ya kadar rastlanır. Vücudu daha ince uzun, boynu daha yeşildir ve tepesinde uzun, sivri bir tepelik bulunur.

Kongo ormanlarında 1936' da bulunan mor yansımalı siyah ve esmer yeşil renkli bir kuşa da "Kongo tavusu" denir.

ARTHUR TATUM (müzisyen)

AMERİKALI  caz piyanisti (Art Tatum), 1910 yılında Toledo'da doğdu. Kadın caz şarkıcı Adelaïde Hall'a eşlik etti (1932), sonra solo piyanist olarak Chicago, Hollywood, New York'ta çalıştı. 1938' de İngiltere'de konserler verdi.

1943' de Tiny Grimes ve Slam Stewart ile bir "üçlü" kurdu. Doğuştan âmâ olan Art Tatum, caz tarihinin en parlak piyano virtüözlerinden biridir. Piyano tuşları üzerinde, adetâ kemiksizmiş gibi görünen elleriyle kolayca gezinirdi. Piyanoyla bütünleşmiş olan Arthur Tatum, 1956' da (yaş 46) Los Angeles'da öldü.

Önemli plâkları: "Tiger Rag (1933)", "Get Happy (1940)", "Flying home (1944)", "Blue skies (1949)", "I Gotta Right to Sing the Blues (1954)".

TATARCIK (sinek)

TATARCIK,  sivrisineğe benzeyen, uzun bacaklı, boyu  1,5 - 3  milimetre arasında değişen, kanatları 45 derece kalkık, hastalık bulaştırabilen bir sinek türüdür (phlebotomus pappatacci).

Dünyanın ılıman ve tropikal bölgelerinde yaşar. Soğuktan hoşlanmaz. Tatarcığın yalnız dişisi kan emer. Sokması acı verir, hattâ kabarcıklı dermatoza bile sebep olabilir.

Tatarcığın asıl korkulacak yanı, insana tehlikeli hastalıklar bulaştırmasıdır. Bazı türleri insana çeşitli deri ve iç organlar layşmanyozlarını, peru verrugası'nı (peru siğili), tatarcık hummasını bulaştırır.

Tatarcık humması, tatarcığın taşıdığı bir virüsten ileri gelir. Gribe benzeyen bir mevsim hastalığıdır. Tatarcığın sokmasından sonra ateş ve eklem ağrılarıyla ortaya çıkar. Hastalık ölüme sebep olmaz, fakat nekahet devresi uzun sürer. Hasta ruhen ve bedenen bitkin düşer.