AKA GÜNDÜZ (yazar)

TÜRK  romancı, hikâyeci, şâir ve gazeteci. Asıl adı Enis Avni'dir. 1886 yılında Selânik'te doğdu. İlköğrenimini Serez ve Selânik'te yaptı. İstanbul'a gelince Galatasaray lisesinde, Edirne ve Kuleli askerî okullarında ve Harbiye'de okudu. Hastalığı sebebiyle Harbiye'den ayrıldı. 

Paris'e giderek 2,5 yıl kadar "hukuk" ve "güzel sanatlar" öğrenimi yaptı. Tahsilini yarıda bırakarak İstanbul'a döndü. Siyasî sürgün olarak Selânik'e gönderildi. 1908' de Hareket ordusuyla, gönüllü olarak İstanbul'a girdi. 

Bir yıl kadar Adana meclisi idare başkâtipliği yaptı. İstifa ederek "gazetecilik" hayatına atıldı. Mütarekede (1919) Malta adasına sürülenler arasındaydı. Yurda dönünce, yazarlığa devam etti. 1932 - 1946 yılları arası Ankara milletvekilliği yapan Aka Gündüz, 1958' de Ankara'da vefat etti. 

Önce Selânik'te çıkan gazete ve dergilerdeki yazılarıyla tanındı. Bunlar arasında; "Çocuk Bahçesi (1905)" ve "Genç Kalemler (1911)" vardır. Millî edebiyat akımına katıldı. 70' e yakın kitap yayınladı. Şiirleri, küçük ve büyük hikâyeleri, romanları, piyesleri, mizah yazıları, fıkraları vardır. Konularını halk çevrelerinden alan, sade bir dille yazılmış yarı realist romanlarıyla sevilir.

JEAN AİCARD (yazar)

FRANSIZ  şâir ve tiyatro yazarı, 1848 yılında Toulon'da doğdu. Şiir kitaplarıyla ince duygulu ve samimi bir yazar olarak tanındı; "Körpe İnançları (1867)", "Provans Şiirleri (1874)", "İsa (1896)", "İsa'nın Kanı (1917)".

Yazdığı birçok oyun arasında özellikle "Le Père Lebonnar (1889)" adlı eser o devirde Fransa ve İtalya'da büyük başarı kazanmıştı. 

Birçok romanı da vardır; "Camargue Kralı (1890)", "Siyah Elmas (1895)", "Benjamine (1906)" ve çok okunan "Maurin des Maures (1908).

1909 ' da Fransız akademisine seçilen Jean Aicard, 1921' de Paris'de öldü.

AHUNDZADE FETHİ ALİ ( yazar)

AZERBAYCANLI  edebiyatçı, tiyatro yazarı, 1811 yılında Şeki'de doğdu. Medrese öğrenimi sırasında Doğu dillerini öğrendi. Sonra, şâir Mirza Şefi'nin tesiriyle bir Rus okuluna girdi. Din adamı olmaktan vazgeçerek askerliği meslek olarak seçti. Albaylığa kadar yükseldi.

Rus edebiyatından ayrı olarak; felsefe ve sosyal bilimlerle ilgilendi. Kafkasya genel valisi Varantsoy, Tiflis'de bir tiyatro binası yaptırınca (1850), bu tiyatroda oynanmak üzere piyes yazmaya başladı. Bunlar "komedi" türündendi; 

"Hikâye-i Molla İbrahim Halil Kimyager (1850)", "Mösyö Yurdan Hekim-i Nebatat ve Derviş Mest Ali Şah Meşhur Câzuger (1850)", "Sergüzeşt-i Vezir Han-ı Serap yahut Lenkeran Veziri (1850)", "Hirs-i Guldur Basan (1851)", "Sergüzeşt-i Merd-i Hasis (1852)", "Murafaa Vekillerinin Hikâyeti (1855)", "Adanmış Kevakip yahut Hikâyeti Yusuf Şah (1856)" adlarındaki bu piyesler 1859 yılında bir arada basıldı. 

Temsilat-ı kabudan Mirza Fethi Ali Ahundzade'nin piyeslerinin önemi, halk diliyle ve halkın günlük meseleleri ele alınarak yazılmasından gelir. Ayrıca Türk telif tiyatro eserlerinin ilk örneklerindendir. Ahundzade, Azerbaycan uyanış edebiyatının öncülerindendir.

AHRAR FIRKASI (parti)

İSTANBUL'DA kurulan ilk siyasî parti (1908). İttihat ve Terakki fırkasına muhalefet etmek üzere kuruldu. Başlıca kurucuları : Ahmed Samim, Celâleddin Ârif, Fazıl, Mahir Said, Nihad Reşad, Nureddin Ferruh, Tahir Hayreddin, mabeyinci Reşid Beyler ve Damat Salih Paşa'dır. Fırka başkanlığı Prens Sabahaddin'e teklif edilmiş, fakat kabul etmemişti. 

Kuruluşu sırasında yayınlanan programda partinin gayesi şöyle açıklanmıştı : "En geniş anlamıyla hürriyetlere yer vermek, mahallî yetkileri genişleterek, âdem-i merkeziyet esasını uygulamak".

Bu partinin çevresinde gayrimüslim milletvekilleriyle, 2. Meşrutiyet'in kuruluşundan, İttihat ve Terakki'nin icraatından memnun olmayanlar toplandı. Mebusan meclisinde küçük, müessir bir grup meydana getirdiler.

AHMED ŞUAYB (yazar)

EDEBİYATI  Cedide yazarlarından, 1876 yılında İstanbul'da doğdu. Fatih rüştiyesinde, Vefa idadîsinde okudu. Hukuk mektebini bitirdi. Sonradan sadrazam olan Hakkı Paşa'nın yardımcısı olarak, hukuk mektebinde, "idare hukuku" öğretmenliği yaptı. Cemiyeti Rüsumiye üyeliğinde bulundu. 

2. Meşrutiyet'ten sonra Hukuk mektebinde idare hukuku, devletler hukuku dersleri verirken, Maarif meclisi üyeliğine, Tedrisat-ı İptidaiye müdürlüğüne, İstanbul Maarif müdürlüğüne, en sonunda Divanı Muhasebat müddei umumîliğine getirildi.

"Serveti fünun" dergisinin en parlak döneminde, Edebiyatı Cedideciler arasında, pek genç olduğu halde, mühim bir yer tuttu. Batı düşünce ve edebiyat dünyasından 8 ünlü adamın hayatını, eserlerini inceleyen "Hayat ve Kitaplar (1901)" adlı eserinden sonra yayınlanan "Esmar-i Matbuat" da ciddi bir araştırma sayılabilir.

AHMED SAMİM (gazeteci)

TÜRK  gazeteci, 1884 yılında Pirzerin'de (Kosova) doğdu. İlk öğrenimini İstanbul, Fatih'te yaptı. Mektebî Sultanî (Galatasaray) ile Robert kolejde okudu. Reji memuru oldu. 2. Meşrutiyet'ten sonra basın hayatına girdi. 

"Ahrar" fırkasının yayınladığı "Osmanlı" gazetesinde yazarlık yaptı. "31 Mart" vak'asından (1909) sonra "Hilâl" gazetesini çıkardı. İsyancıların elinden kurtulup Ayastefanos'daki (Yeşilköy) Hareket ordusu karargâhına sığındı. 

Hayat normale dönünce, İstanbul Emniyet müdürlüğünde vazife aldı. Sonra "Sada-i Millet" gazetesinin yazı işleri müdürü oldu. 

Köprüden geçerken bir kurşunla 26 yaşında öldürüldü (1910). Katili bulunamadı. İttihad ve Terakki cemiyeti aleyhinde sert, ateşli yazılar yazmış, ileri fikirli cesur bir gazeteciydi. 

AHMED NAKŞÎ (ressam)

TÜRK  minyatür ressamı, müneccim ve şâir, 16. yüzyıl sonuyla 17. yüzyıl başında yaşadı. Hayatı hakkında kesin bilgi yoktur. Âşık Çelebi tezkiresine göre, İstanbul'un Ahırkapı mahallesindendir. Usta bir minyatür ressamı ve şâirdir. 

Sultan 1. Ahmed devrinde Süleymaniye camii muvakkitliğini yapmıştır. Günümüze gelmiş olan 49 minyatürü, 2. Osman'a takdim edilmiş olan, Taşköprülüzâde'nin "Şakayık-ı Numaniye" tercümesi içinde yer alır. Topkapı Sarayı müzesinde bulunan bu eserde; Nakşî âlimlerin, din adamlarının ve sultanların, kitabın metnindeki tariflere dayanan hayalî portrelerini yapmıştır. 

Ahmed Nakşî  (Şakayık-ı Numaniye'den)

Ahmed Nakşî  (Şakayık-ı Numaniye'den)

AHMED MUSA (ressam)

MİNYATÜR  ressamı, 14. yüzyılda Safevîler'in Saray ressamıydı. Dost Muhammed'e göre İlhanlı hükümdârı Ebu Said Hüdabende (1316 - 1336) devrinde yaşadı. Tebriz'de daha sonraki minyatür okulunun kurucusudur. 

"Kelile Dimne", "Miraçnâme", "Ebu Saidnâme" ve "Tarihi Cengiz Han" adlı 4 eseri minyatürlediği bildirilen Ahmed Musa'nın bu eserlerinden sadece Topkapı Sarayı müzesindeki bir albüm içinde yer alan "Miraçnâme"ye ait 8 minyatürü günümüze gelmiştir. 

Ahmed Musa minyatürü  (Miraçnâme'den)

AHMED LÜTFİ EFENDİ (vak'anüvis)

OSMANLI  vak'anüvislerinden, 1817 yılında İstanbul'da doğdu. Nalıncı esnafından Mehmed Ağa'nın oğlu. 1837' ye kadar devrin en şöhretli ilim adamlarından Arapça, Farsça, hadis, tefsir, fıkıh dersleri aldı. 

1831' de "kadılık" yapmaya hak kazandı. Vak'anüvis olarak; 1825 - 1867  devrinin tarihini yazdı. 12 ciltlik eserin, ancak 8 cildi basılmıştır. Diğerleri "yazma" olarak Türk Tarih Kurumu kütüphanesindedir. Ahmed Lütfi Efendi, 1907' de İstanbul'da vefat etti.

Diğer eserleri : İmam-ı Gazalî'nin "Talim-ül Müteallim"ini, "Tefhin-ül Müteallim" adıyla tercüme etti. "Divançe"si vardır. Başkası tarafından çevrilmiş bir "Robenson" tercümesinin dilini düzeltmiştir. 1869' da ilk 2  harfi basılan bir "Lûgat-ı Kamus" hazırlamıştır.

AHMEDÎ ALTINI (dinar)

TOLONOĞULLARINDAN  Ahmed bin Tolon'un (hük. 868 - 884) Mısır'da kendi adına kestirdiği altın dinar. Adından dolayı bu dinarlara "Ahmedî" denmiştir. 

Ahmedî dinarının çapı 23 milimetredir. Dinarın ortasında, etrafında, ön ve arka yüzünde Kur'anı Kerim'den âyetler vardır.

Ahmedî altını  (ön yüz)

Ahmedî altını  (arka yüz)

AHMED FEHİM (tiyatrocu)

TÜRK  tiyatrocu, 1851 yılında İstanbul'da doğdu. Hattat ve âlim Abdülkadir Efendi'nin oğlu. Çocukluğunda tornacı olarak çalıştı ve Sanayi mektebi şefliğine alındı. 

Fotografi, çinkografi ve tezhip işlerine merakı vardı. Sevdiği ve devamlı gittiği Gedikpaşa tiyatrosu aktörleriyle tanıştı. 1876' da Rus harbi başladığında, Gedikpaşa tiyatrosunun Ermeni aktörlerinin bir kısmı Edirne'ye gidince, Ahmed Fehim tiyatroya girdi. 

Tiyatroda ilk defa "Çifte Sağırlar" komedisinde uşak "Bonifos" rolünü oynadı.

Fasulyacıyan trubuyla Bursa'ya giden Ahmed Fehim, orada Ahmed Vefik Paşa'nın ilgisini çekti. Paşa, Fehim Efendi'ye roller vermeye başladı. Ahmed Fehim İstanbul'a dönüşünde, kendisi bir kumpanya teşkil etti. "Osmanlı Komedi Heyeti" adı verilen bu kumpanyada çağdaş Fransız tiyatrosundan tercüme edilmiş komedi ve vodvilleri oynadı.

2. Meşrutiyette ilk defa Namık Kemal'in "Vatan" piyesini sahneye o koydu. Dârülbedayi'i kurmak üzere İstanbul'a gelen Antuan, onu komedi kısmına hoca seçti. Ahmed Fehim, 1930' da İstanbul'da vefat etti. [ünlü ressam Münif Fehim'in (1900-1983) babasıdır].

AHMED CEVDET PAŞA (tarihçi)

OSMANLI  devlet adamı, tarihçi, hukukçu, edebiyatçı, 1822 yılında Lofça'da (Bulgaristan) doğdu. Öğrenimini Lofça müftüsü Hafız Ömer Efendi'den yaptı. 1839' da İstanbul'a gelerek, medrese öğrenimine devam etti. Murad Molla tekkesinde devrin şâir ve bilginleriyle tanıştı. 

Müderris olduktan sonra, Mustafa Reşit Paşa'nın çocuklarına ders vermeye başladı. Âli ve Fuad Paşalarla tanışarak siyasî alandaki görgüsünü artırdı. 1850' de Maarif meclisi üyesi olarak, Erkek Öğretmen okulu müdürlüğüne getirildi.

Fuad Paşa ile Bursa'ya yaptığı seyahat sırasında "Kavaid-i Osmaniye" adlı kitabı ve Şirket-i Hayriyye'nin kuruluşuna ait projeleri hazırladı. İstanbul'a dönüşünde Öğretmen okulu ve Maarif meclisinde esaslı değişiklikler yaptı. 1851' de Encümen-i Dâniş'in kurulmasına önayak oldu. 

1852' de Fuad Paşa ile Mısır'a gitti. Dönüşte, meşhur "Tarih"inin ilk 3 cildini hazırlayıp Abdülmecid'e sundu. "Süleymaniye" derecesine yükseldi ve "vakanüvis" oldu (1855). 1861' de "Meclis-i Vâlâ" üyeliğine getirildi. 2 ay sonra "fevkalade komiser" sıfatıyla İşkodra'ya, 1863' de Bosna-Hersek müfettişi olarak Bosna'ya gönderildi.

1868' de "Divan-ı Ahkâm-ı Adliye" reisliğiyle İstanbul'a çağrıldı. Mahkemelerin ıslahı ve yeni kuruluşlar bu zamanda ele alındı. Cevdet Paşa'nın başkanlığında kurulan bir ilim heyeti, Hanefî fıkhına göre hazırlanan "Mecelle"yi tamamlayıp yayınladı.

1873' de "Maarif-i Umumîye" nezaretine tayin olundu. Sıbyan, rüştiye, idadî okullarının tanzimi ve okutulacak kitapların düzenlenmesini sağladı. Birçok devlet kademesinde bulundu.

Yanya valisi, Suriye valisi oldu. Hukuk mektebinde dersler okuttu. Girit meselesiyle ilgilendi. 1890' da, 2. Abdülhamid kendisini "Meclis-i Âlî"ye memur etti. Ahmed Cevdet Paşa, 1895' de İstanbul, Bebek'te vefat etti.

Tanzimat devrinin en büyük devlet adamlarından biri olan Ahmed Cevdet Paşa, 30 cilde yakın eser verdi. Yazdığı nizamnâme ve talimatnâmeler de ciltler tutar. 

Eserleri : "Medhal-i Kavaid (rüştiyeler için, 1851, 1874, 1875, 1884 ve tarihsiz bir basım)", "Tarih-i Cevdet (12 cilt, 1853-83, 1862-83, 1885-91, çeşitli ciltlerinin tarihli-tarihsiz yeni basımları da var)", "Beyan-ül Unvan (1856-72)", "Mukaddime-i İbn Haldun (1. cildinin 6. faslını çevirdi - 1860)", "Takvim-ül Edvar (1870, 1882)", "Kavaid-i Türkî (sıbyan okulları için 1871, 1875, 1885)", "Kısas-ı Enbiyâ Aleyhim-üs Selâm ve Tevârih-i Hülefa (12 cüz, 2 cilt, 1874-88, 1905, 1912-20; 10 cilt olarak 1945-47, tek cilt olarak 1963, 1966 Sadi Irmak yayını)", "Miyar-ı Sedad (ilkokullar için, İlm'i mantıktan, 1876, 1885)", "Talikat-i Ahmed Cevdet alâ Netayıc-ül Efkâr Şerh-ül Ezhar (1876)", "Âdâb-ı Sedad min İlm-ül Âdâb (1877, 1885)", "Belâgat-i Osmaniye (hukuk mektebinde takrir olunan derslerin özeti - 1880, 1881, 1885, 1889, 1892, 1908)", "Süruri Mecmuası (tarihçi Süruri'nin tarih mısralarını havi mecmua - 1881)", "Kavaid-i Osmanî (Keçecizade M. Fuad Paşa ile beraber - 1884, 1889, tek başına yeni tertip Kavaid-i Osmaniye -1885, 1886, 1888, 5. ve 7. basımlar 1893, tarihsiz basım var, eser Levis Sanbunci tarafından El Mirât-üs Seniye f'il Kavaid-il Osmaniye adıyla Arapçaya da çevrildi- 1867)", "Hulâsat-ül Beyan fi Telif-il Kur'an (1885)", "Şerh-i Kitab-ül Emanet (1888)", "Kırım ve Kafkas Tarihçesi (2. basım 1889)", "Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye (2.basım 1889)", "Eser-i Ahd-i Hamidî (ilkokullar için din bilgisi, 1891)", "Malûmat-ı Nafia Risalesi (tarihsiz 2 baskı var)", "Tezakir (3 cilt, 1953-63-67)".

AHMED CEVDET BEY (gazeteci, yazar)

TÜRK  gazeteci-yazar, 1861 yılında İstanbul'da doğdu. Kaptanpaşa rüştiyesinde okudu. Mülkiye ve sonra Hukuk mektebini bitirdi. Özel derslerle Arapça, Fransızca, Almanca, Rumca öğrendi. 21 yaşında bu dillerden tercümeler yaparak "Tercüman-ı Hakikat" gazetesine girdi.

Bir süre "Takvim-i Vekayi" yazı kurulunda bulundu, sonra "Tömbeki" rejisinde, Osmanlı bankasında memur oldu. "Sabah", "Tarih", "Saadet" gazetelerine başyazarlık yaptı. Günlük "İkdam" gazetesinin imtiyazını alıp yayın hayatına atıldı (23. 6. 1894). 

Gazetesinin yanında bir de "İkdam kütüphanesi" kurarak değerli birçok eseri, bu arada Evliya Çelebi seyahatnamesinin ilk 6 cildini yayınladı. 

2. Meşrutiyet'ten sonra gazetesinde teknik değişikliğe giderek sayfa sayısını artırdı, Türk gazeteciliğinde bir hamle yaptı. "İttihat ve Terakki" cemiyetine karşı muhalefete geçti. Avrupa'ya gitti (1909). Oradan gazetesine sürekli yazılar gönderdi. 

İlk Basın kongresi için Ankara'ya geldi. İlk oturumda heyecandan kalp krizi geçirdi ve ertesi gün vefat etti (1935). 

Ahmed Cevdet Bey yazılarını sade bir dille yazardı. "Türkçülük" akımını benimsemişti. Halk tarafından çok sevilirdi.

AHMED CELÂLEDDİN dede (şâir)

19. yüzyıl mevlevî şâirlerinden. 1853 yılında Gelibolu'da doğdu. Üsküdar ve Galata mevlevîhanelerinde mesnevî okuttu. 

Farsça, Türkçe, Arapça şiir yazardı, fakat şiirleri yayınlanmadı. Ahmed Celâleddin dede, 1946 (?) yılında İstanbul'da vefat etti.

AHMED AFYONKARAHİSARî (hattat)

TÜRK  hattat, 873 yılında Afyon'da doğdu. Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Lakabından Afyonkarahisarlı olduğu anlaşılıyor. İlk hocasının Yahya Sofi olduğu iddia edilse de bu yanlıştır. Çünkü, yaşadığı tarihler uyuşmaz, ayrıca eserlerinin ketebe kıtasında hocası olarak kaydedilmemiştir. İmzalarında sadece, Seyyid Esadullah Kirmanî'nin adı geçer.

Afyonkarahisarî, hayatın maddî kıymetlerine karşı kayıtsızdır. Sanata ve ilme olan meyli dolayısıyle Arapça ve Farsça öğrenmiş, ilim ve edebiyatla uğraşıp şiirler yazmıştır. Derhal tanınan kendine has bir yazı üslûbu vardır.

Süleymaniye ve Piyalepaşa camii yazıları, Mimar Sinan sebili ve mezar kitabesi ile kendi mezar taşı yazısı bilinen eserlerindendir. 2 tane müzehhep "Kur'an-ı Kerim"i Topkapı Sarayı müzesindedir. 

Hasan Çelebi, Ferhat Paşa, Derviş Mehmed Çelebi, İbrahim Hüsnü, Muhiddin Halife, Süleyman Halife gibi talebeleri olan Ahmed Afyonkarahisarî, 963' de İstanbul'da vefat etti.

Ahmed Afyonkarahisarî
Kur'an'ından bir sayfa

SAMED AĞAOĞLU (yazar)

TÜRK  yazar ve siyasetçi, 1909 yılında Karabağ'da doğdu. Yazar Ahmed Ağaoğlu'nun oğlu. Ankara Hukuk fakültesini bitirdi. Strasbourg'da ihtisas yaptı (1932). Türkiye'ye döndükten sonra 1934 yılında İktisat bakanlığı İş ve İşçi bürosunda teknik memur olarak devlet hizmetine girdi. 2 yıl sonra burada Sınaî Mülkiyet müdürü oldu. 1937' de Sanayi Umum müdür muavinliğine yükseldi.

İktisat bakanlığının ikiye ayrılması üzerine, Ticaret Bakanlığı Kredi İşleri müdürlüğüne tayin edildi. 1945' de bu kısmın Umum müdürü oldu. 1946 yılında devlet hizmetinden ayrılarak Demokrat Parti saflarında siyasî hayata atıldı. Genel idare kurulu üyesi, Devlet bakanı ve başbakan yardımcısı, Çalışma bakanı, Sanayi bakanı oldu. İhtilâl sebebiyle, 1960-64 yıllarını "karanlık" dönemler olarak geçiren Samed Ağaoğlu, 1982' de İstanbul'da vefat etti.

Babası Ahmed Ağaoğlu gibi, yazı hayatıyla daima irtibatlı kaldı. İlmî, edebî, siyasî konulu çeşitli eserler yazdı. Hikâyelerinde genellikle Dostoyevski'nin insanlarını hatırlatan "marazî" tipler üzerinde durdu. Psikolojik, dramatik hâl ve davranışları, gerilimli yoğun ifadelerle dile getirdi. 

Edebî eserleri : "Strasbourg Hâtıraları (1945)", "Zürriyet (1950)", "Öğretmen Gafur (1953)", "Büyük Aile (1957)", "Hücredeki Adam (1964)", "Katırın Ölümü (1965)".

Siyasî eserleri : "İki Parti Arasındaki Farklar (1947)", "Kuvayi Milliye Ruhu (1948)", "Babamın Arkadaşları (1958)", "Âşina Yüzler (1965)", "Arkadaşım Menderes (1967)", "Sovyet Rusya İmparatorluğu (1967)".

İlmî eserleri : "Türkiye'de Suçlu Çocuklar (ablası Tezer Taşkıran ile beraber, 1947)", "Türkiye'de Küçük Sanat Meseleleri (1939)", "Türkiye'de İş Hukuku (Selâhaddin Hüdaioğlu ile beraber, 1939)".

KAZAZYAN AGOP PAŞA (nâzır)

OSMANLI  mâliye nâzırlarından, 1832 yılında İstanbul'da doğdu. Fakir bir Ermeni ailedendi. Ciddî bir tahsil görmedi. Galata Ermeni kilisesi tahsildarıydı. Sonra Şehremaneti'ne geçti. Oradan Galata Voyvoda Kaymakamlığı'na, Osmanlı Bankası Türkçe Muhabere Kalemi müdürlüğüne, Hazine-i Hassa müdürlüğüne yükseldi. 

1885' de Mâliye Nâzırı oldu. Ödemelerde çek kullanma usulü onun zamanında başladı. Mâliyede ıslahat yaptı. Bir araziyi sahibi olmadığı halde Hünkâr çiftliği haline sokması tenkitlere sebep oldu. 

2. Abdülhamid, dürüst ve mesleğine çok bağlı olan Agop Paşa'yı ilk defa Mâliye nâzırı yaptı. Kendisine bir at hediye etmişti. İstanbul'da 1891' de Agop Paşa, kendisi üzerindeyken ürken bu attan düşerek vefat etti. 

Padişah, nâzırın annesine başsağlığı için bir adamını göndermişti. Agop Paşa'nın annesi : "bir oğlum Agop ise diğeri Padişahtır, kederimi bunu düşünerek unutuyorum" diye haber yolladı. 

AHMED AĞAOĞLU (yazar)

TÜRK  yazar, profesör fikir adamı, gazeteci (Ahmed Agayev), 1868 yılında Azerbaycan, Şuşa'da doğdu. Karabağlı bir aileye mensup, tahsilini Şuşa, Tiflis ve Paris'te yaptı. Paris'te öğrenciyken, Fransız gazete ve dergilerine yazılar yazdı.

İttihad ve Terakki cemiyeti üyeleriyle tanıştı. Tiflis'e döndükten sonra; İsmail Gaspralı, Hüseyinzade Ali, Ali Merdan Topçubaşı, Hasan Bey Zerdanî, Şahtahtlı Mehmedağa ile beraber millî uyanış hareketi çalışmalarında bulundu. 

Rus makamlarına karşı Türk halkının haklarını savunmak için yayınlanan Rusça "Kapsi" ve Türkçe "Şarkî Rus" gazetesine yazılar yazdı. Bu yıllar Azerbaycan'ın en karanlık yıllarıydı. Rusya'da 1905 inkılâbından sonra Azerî aydınları; Türkçe gazete, dergi yayınlamaya, okul ve dernek gibi kültür kurumları açmaya çalıştılar (1906).

Zerdanî ile "Hayat" gazetesini kurdu. "İrşad", "Terakki" ve "Füzuyat"ı yayınladı. Böylece Azerbaycan uyanış hareketi 2. safhasına giriyordu. Türklerin hukukunu savunacak "Difaî" adlı siyasî derneği bu devirde kurdu. 

Mayıs 1909' da Türkiye'ye geldi ve Maarif nezaretine müfettiş oldu. İttihad ve Terakki fırkasına girdi. "Hikmet", "Sebilürreşat" ve "Jeune Turc" gazetelerine Fransızca makaleler yazdı. Daha sonra "Tercüman-ı Hakikat" gazetesine başyazar oldu. 

Ziya Gökalp, Yusuf Akçura ve şâir Mehmed Emin Yurdakul ile "Türkçülük" cereyanına katıldı. "Türk Yurdu" dergisini kurdu, "Türk Ocağı"nda çalıştı. Ekim 1909' da Dârülfünun'da, "Rusça" ve "Türk-Moğol Tarihi" öğretmenliğine tayin edildi.

LOUİS AGASSİZ (tabiat bilimci)

İSVİÇRELİ  tabiat bilimci, 1807 yılında Fribourg kantonu, Môtier'de doğdu. 1830' da doktor oldu, Paris'e geldi, Cuvier'den teşvik gördü. İsviçre'ye dönüşünde Neuchâtel'de "tabiiye profesörlüğü"ne tayin edildi. 

1846' da Amerika'ya gitti ve oraya yerleşti. Cambridge üniversitesine bağlı "Bilimler" okulunda zooloji ve jeoloji kürsüsünde görevlendirildi. "Fosil Balıklar Üzerine Araştırmalar (1833-42)" adlı eseri, balık tarihi konusunda temel bir kitaptır. "Orta Avrupa Tatlı Su Balıklarının Tabiî Tarihi"nde embriyojeniye geniş yer verdi.

Glasyoloji'ye (buzul bilimi) ait önemli araştırmalar yaptı. Sapkın blokların buzullar tarafından taşınmasının, tarihî zamanlardan önceki bir devreye çıktığını ilk olarak o gösterdi ve bu devreye "buzul çağı" adını verdi.

Charpentier ile buzullar teorisinin kabul edilmesine çalıştı. 1859' da, Fransız enstitüsünün "fizik ilimleri büyük ödülü"nü kazandı. Kendisine Muséum'da, Orbigny'nin kürsüsü teklif edildi. Amerika'da kalmayı tercih eden Louis Agassiz, 1873' de Cambridge'de öldü. Oğlu Alexandre Agassiz de (1835 - 1910) tabiat bilimciydi.

AGÂH EFENDİ (gazeteci)

TÜRK  gazeteci, 1832 yılında İstanbul'da doğdu. Yozgatlı Çapanzade Ömer Hulûsi Efendi'nin oğlu. Tıbbiye mektebinin hazırlık sınıflarında 7 yıl okudu. Fransızca, İngilizce, İtalyanca öğrendi. Tıp tahsilini yarım bırakıp Babıâli Tercüme odasına girdi.

Elçilik sekreterliği ile Paris'de (1852-54), çeşitli memurluklarla yurt içinde ve dışında hayli dolaştıktan sonra "Tercüman-ı Ahval" adlı ilk şahsî Türk gazetesini çıkardı (21.10.1860). Gazetenin en önemli yazarı olan Şinasi, 2 sene çalıştıktan sonra ayrıldı.

Agâh Efendi, Türkiye'de posta pulu kullanma usulünü koyan posta nazırıdır (1861). "Yeni Osmanlılar" derneğinin başlıca üyelerinden biriydi. O sırada Avrupa'ya kaçan Ziya Paşa'nın arkadaşı olduğu bahanesi ve Âli Paşa'nın da tesiriyle memuriyetten atıldı. Paris'e kaçtı (1866).

Mustafa Fazıl Paşa'nın etrafında toplanan "Genç Osmanlılar" arasında yer aldı. 4 sene kadar Fransa, İngiltere ve Belçika'da yaşadı. Fuat ve Âli Paşalar'ın vefatı üzerine, İstanbul'a dönerek (1871), önce İzmir mutasarrıflığına, daha sonra da Devlet Şûrası üyeliğine tayin edildi.

2. Abdülhamid hürriyetçileri sürmeye başlayınca; Agâh Efendi önce Bursa'ya sonra Ankara'ya sürüldü. Ankara'da 6 sene kaldıktan sonra affedilip Rodos mutasarrıflığına gönderildi (1882). Az sonra, Namık Kemal ile yer değiştirerek Midilli'ye gönderildi. 1883-85 yılları arası Atina elçisi oldu. 

Hürriyet mücadelesi yapmış Türk düşünce adamlarından biri olan Agâh Efendi, 1885' de Atina'da vefat etti. Server İskit'in onun hakkında; "Tercüman-ı Ahval ve Agâh Efendi (1937)" adlı bir incelemesi vardır.

"AFİYET" GAZETESİ

HAFTALIK  resimli gazete, İstanbul'da yayınlandı. 2. 11. 1911 tarihinden, 24. 1. 1912 tarihine kadar 62 sayı çıkabildi. 

Gazete, sıhhî ve tıbbî konular ile ev işlerinden bahsederdi. 

Afiyet gazetesinin imtiyaz sahibi ve müdürü Sisak Ferid, yazarı ise Avanzade Mehmed  Süleyman'dı. 

Millî kütüphanede bir koleksiyonu vardır. 

JALE AFİFE (tiyatrocu)

TÜRK  kadın tiyatrocu, (doğum yeri ve yılı ?). Dr. Sait Paşa'nın torunu. Dârülbedayi'e alınan ilk müslüman kızlarının en kabiliyetli olanı. 10.11.1918' de Dârülbedayi'e girdi. Kızlar arasında ilk defa 500 kuruş maaşla "mülâzım artist"liğe tayin edildi. İmtihan parçası; Tahsin Nahit'in "Rakibe" oyunundaki "Leylâ" rolüydü. 

Bir yıl provalara katıldı, ama halkın karşısına çıkarılmayınca hayâl kırıklığına uğradı. 1920' de Hüseyin Suat'ın Kadıköy'deki "Apollon tiyatrosu"nda temsil edilen "Yamalar"daki "Emel" rolüyle tanındı. 

2. hafta, Reşat Rıdvan'ın P. Wolff'tan adapte ettiği "Tatlı Sır" oyununun ilk perdesi sonunda; "bir müslüman kızı sahneye çıktı" diye tiyatroyu polis basınca Jale Afife kaçtı. 

Ertesi hafta, İ. Ahmet Nuri'nin Maupassant'dan adapte ettiği "Odalık"ı oynarken sahneyi yine polisler sardı. Afife, makina dairesinden kaçırılarak Apollon tiyatrosunun sahibi Bay Sireç'in evine götürüldü.

Jale Afife, Şehremaneti'nin  8.3.1921  tarihli yazısıyla Dârülbedayi kadrosundan çıkarıldı. Bundan sonra "Burhanettin Kumpanyası"na girdi. Tepebaşı'nda ve Kadıköy'de oynadı.

Daha sonra İsmail Faik Bey'in kurduğu ve içinde Dârülbedayi sanatçılarının bir kısmının bulunduğu "Yeni Sahne"de oynadı. Birçok yerde çok sayıda Türk kızının sahneye çıkmasını özendiren Jale Afife, 1941' de İstanbul, Bakırköy Akıl hastanesinde vefat etti.

ENDRE ADY (şâir)

MACAR  şâiri, 1877 yılında Ermindszent'te doğdu. Kalven'ci ve soylu bir köylü ailesinin oğlu. İhtilâl'in büyük habercilerinden ve Macar düşüncesinin Batılılaşmasını öngören "Batı" dergisinin edebiyat hareketini yönetenlerden biri. 

Birkaç yıl Paris'te kalması, Fransız sembolist şâirlerinin tesiriyle sanatını zenginleştirmesine yol açtı. Millî şiiri, düşünce ve şekil bakımından yeniledi. Macarca'ya o güne kadar ulaşamadığı bir dirilik ve derinlik kazandırdı.    

"Ölüm ve Tanrı" düşüncesi sık sık aklına takılıyor, milletinin ve özellikle hâkim sınıfların hatalarını yüzlerine vuruyor, bu hataların çok kötü neticeler vereceğini seziyordu. Çağdaş Macar edebiyatının en büyük simalarından biri olan Endre Ady, 1919' da (yaş 42) Budapeşte'de öldü.

Başlıca eserleri : "Yeni Şiirler (1905)", "Kan ve Altın (1906)", "Sevilmek İsterdim (1910)", "Bütün Sırlardan Şiirler (1911)", "Kaçan Hayat (1912)", "Ölülerin Başında (1917)".

Son şiirleri 1932 yılında "Son Gemiler" adlı bir kitapta toplandı.

ADLİYE ALTINI (sikke)

PADİŞAH  2. Mahmud zamanında (1808-1839) çıkarılan ve padişahın unvanı olan "Adlî" adını taşıyan altın sikke. Sikke; 19 milimetre çapında ve 20 ayarındadır (binde 830). Bu ayarda olan altın sikkeye "Atik Adliye Altını" denilirdi. 

Atik Adliye altınları tam, yarım ve çeyrek olarak basılmışlardır. Bu altınların, 2. Mahmud'un cülusunun 15. yılında darp edildiği sanılmaktadır. 

"Cevdet Tarihi"nin 1822 olaylarından öğrendiğimize göre; o sırada bir adlî altın 12 kuruş, yarımı 6 kuruş ve çeyreği 100 para idi.

CEDİD ADLİYE ALTINI

2. Mahmud'un tahta çıkışının 16. yılında yani 1823' de, 18 ayarında (binde 748) "Cedid Adliye Altını" adıyla anılan yeni bir altın sikke çıkarıldı. Bu da 19 milimetre çapındaydı. Tam, yarım ve çeyreği vardı. 

Önceden beri, adliye altınının yazısı az ve taklid edilmesi kolay olduğu için, Akdeniz adalarındaki kalpazanlar tarafından kolayca taklid edildiğini düşünen Devlet, sikkenin yazısını çoğaltmak mecburiyetinde kaldı.

Adliye altını ön yüz 
"Sultan-ül Berreyn ve
Hakan-ül Bahreyn-es Sultan ibn-üs Sultan"

Adliye altını arka yüz
"Daraba fi Konstantiniye, 1223"

Cedid Adliye altını ön yüz
"Sultan Selâtin-i Zaman Adlî Mahmud Han"

Cedid Adliye altını arka yüz
"Daraba fi Konstantiniye 1223"

ALFRED ADLER (hekim)

AVUSTURYALI  hekim ve psikolog, 1870 yılında Viyana'da doğdu. Freud'un önce öğrencisi sonra meslekdaşı oldu. 1929' dan itibaren New-York'da hocalık etti. 

"Fert psikolojisi"nin kurucusudur. Freud'un cinsiyet psikanalizine karşı; karakter, kişinin gerçek durumuyla özlemleri arasındaki çatışma ve aşağılık duygusu kavramlarına dayanan bir psikanaliz ileri sürdü.

Başlıca eserleri : "Nervöz Karakter Üzerine (1912)", "Fert Psikolojisinin Pratiği ve Teoriği (1918)", "İnsan Bilgisi (1927)", "Fert Psikolojisinin Tekniği (1928-I, 1930-II)", "Yaşama İlmi (1929)", "Çocukların Eğitimi (1930)", "Yaşamanın Anlamı (1933)".

Kendi kurduğu "Uluslararası Birey Psikolojisi Dergisi"nde birçok makale yazdı. Alfred Adler, 1937' de Aberdeen'de (İskoçya) öldü.

FİKRET ÂDİL (yazar)

TÜRK  gazeteci, yazar, tercüman, 1901 yılında İstanbul'da doğdu. Galatasaray Sultanîsi'nde okudu. "Tanin", "Cumhuriyet", "Vakit" gazetelerinde çalıştı. "Tan" gazetesinin Atina muhabiri oldu. Yabancı ajanslarda görev aldı. "Yeni İstanbul" (1949-61), "Son Havadis" (1962-63) gazetelerinde çalıştı.

"Artist" (1931)" ve "Yeni S.E.S." (1939-41) dergilerini çıkardı. Çeşitli resmî dairelerde memurluk yaptı. Bankacılıktan emekli oldu. 

Telifleri, adapte ve tercüme roman ve hikâyeleri, röportajlarıyla tanındı. Tiyatro, resim, edebiyat tenkitleri yazdı. İlk telif eseri "Charlie Chaplin" (1931) üzerinedir. Bohem hayatı ve hâtıraları ile ilgili 2 eseri yayınlandı: "Asmalımescit 74" (1933,53), "İntermezzo" (1955).

Seyahat yazılarını "Beyaz Yollar, Mavi Deniz" (1959) adlı kitabında topladı. Ayrıca "D grubu ve Türkiye'de Resim" (1947) adlı bir kitabı basıldı. 

Tercüme romanları arasında; Prévost'dan "Manon Lescaut" (1938), Merejkovski'den "Deli Petro" (1938), Bellu'dan "Söz Müdafaanın" (1942,48), Oursler'den "Bir Başka Adam" (1945) sayılabilir.

Piyes tercümelerinden kitap halinde basılanlar: Piéchaud'dan "Dördüncü" (1940), "Gergedan" (1963), "Kral Ölüyor" (1964), Giraudoux'dan "Deli Saraylı" (1963) v.d.

Ayrıca, Papini'nin "Gog" adlı ünlü eserini Türkçe'ye çevirdi (1958,66). İstanbul Şehir tiyatrosunda oynanıp henüz basılmamış tercüme piyesleri de vardır. Yazılarında; "Bir İstanbullu", "Kamertan", "Kuloğlu" takma adlarını da kullanan Fikret Âdil, 1973' de İsviçre'de vefat etti.

ABDÜLHAK ADNAN ADIVAR (hekim)

TÜRK  hekim, fikir adamı, muharrir, 1882 yılında Gelibolu'da doğdu. Tıbbiye'yi bitirdiği sırada, 2. Abdülhamid'e karşı çıkanlar arasında olduğu için takibata uğradı ve Avrupa'ya kaçtı. Berlin Tıp fakültesinde iç hastalıkları asistanı oldu. 

Meşrutiyet inkılâbında (1908) İstanbul'a döndü. Tıp fakültesine hoca olarak girdi. 1. Dünya savaşı sırasında Sağlık Genel müdürlüğü yaptı. Mütareke yıllarında, son Osmanlı Mebusan meclisine İstanbul mebusu olarak girdi. 

İstanbul, İtilâf devletleri tarafından işgâl edilince, eşi Halide Edib ile beraber Anadolu'ya geçti. 1. Büyük Millet Meclisi hükümetinin "Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye" vekili oldu. Bir yıla yakın da "Dahiliye Vekâleti" vekilliği yaptı. 

2. yıl, Büyük Millet Meclisi, 2. Başkanlığı'na seçildi. Büyük zaferden sonra, İstanbul'da "Hariciye Vekâleti" delegesi olarak çalıştı. Mustafa Kemal ile arasında çıkan bir fikir anlaşmazlığı üzerine Avrupa'ya gitti. 1926-39 yıllarını, eşiyle birlikte İngiltere ve Fransa'da geçirdi. 

Yurda dönünce, "İslâm Ansiklopedisi" Yazı Kurulu başkanlığını kabul etti (1940-55). Son yıllarında, günlük gazetelere çeşitli konularda makale ve denemeler yazdı. İlk tercüme kitabını yayınlayarak, İngiliz filozofu Bertrand Russel'in tanınmasını sağladı (Felsefe Meseleleri). 

Abdülhak Adnan Adıvar, 1955' de İstanbul'da vefat etti.

Bazı eserleri : "Faust Tahlil Tecrübesi (1939)", "Osmanlı Türklerinde İlim (ilk baskı Fransa'da 1939, 2. baskı Türkiye'de 1943)", "Tarih Boyunca İlim ve Din (monografi 1944)", "Dur Düşün (denemeler 1950)".

CLÉMENT ADER (mühendis)

FRANSIZ  mühendis, 1841 yılında Muret'de doğdu. Daha gençliğinde "havayolu" meselesine aklına takmıştı. Önce bir insanı kaldırabilecek güçte bir uçurtma, sonra da tenekeden manivelalı ve lâstik tekerlekli bir "velosipet" yaptı. 

Karayolları idaresine girdi ve 1870 savaşı sırasında kendi parasıyla bir balon yaptı. 1876' da memuriyetten ayrıldı. Fikirlerini gerçekleştirmek ve gerekli sermayeyi sağlama maksadıyla Paris'e gitti. Elektrik alanındaki icadları (mikrofon, tiyatrofon) kısa sürede büyük ilgi gördü ve bu sayede iyi para kazandı.  

Kendini tamamiyle yapacağı işe verdi. Çok sayıda tecrübe ve denemelerden sonra uçabilen bir vasıta olan "Eole"ü meydana getirdi ve buna "avion" adını verdi. Bu uçakla  9.10.1890 tarihinde, yerden havalanarak  50 metre kadar yol aldı. Bu uçuş pek kısa, uçağı da derme-çatma idi, ama bu deneme, uçak tarihinin dönüm noktası oldu. 

1897' de müsait olmayan hava şartları yeni denemelerini engelledi. Devletin yardımından yoksun kalarak, anlayışsızlığa ve ilgisizliğe maruz bırakılan Clément Ader, 1925' de Toulouse'da öldü. Kendisine hakettiği "Uçakçılığın Babası" unvanı verilmiştir. 

MİCHEL ADANSON (botanikçi)

FRANSIZ  botanikçi, 1727 yılında Aix-en-Provence'da doğdu. 20 yaşındayken, bir araştırma yapmak üzere, kendi parasıyla Senegal'e gitti. 1759' da İlimler Akademisi'ne üye oldu.

"Bilinen bütün canlı varlıkların aralarındaki bağıntıların ürünü olan tabiî diziye göre tasviri"ne hasredilmiş büyük bir eser tasarlamıştı.

Bazı kitapları : "Senegal'in Tabiat Bilgisi (1757)", "Bitkilerin Tabiî Familyaları (1763)", "Bitkilerin Farklı Familyalarını Tanıyabilmek İçin Yeni Metod ".

Michel Adanson, 1806' da Paris'te öldü. Bitki koleksiyonu "Paris Muséum"dadır.

ADALI HALİL (sporcu)

TÜRK  pehlivan, 1870 yılında Edirne Adaiçi bucağına bağlı Kilise köyünde doğdu. Bucağının adından dolayı "Adalı" diye anıldı. Güreşe küçük yaşta başladı. Hocası, devrinin en ünlü pehlivanı "Aliço" idi. 

20 yıldan fazla bir süre güreş meydanlarında görüldü. Bu arada "Koca Yusuf", "Kurtdereli Mehmed" pehlivan gibi devler ile de güreş tuttu. 18 yıl Kırkpınar başpehlivanlığını elinden bırakmadı. 

Berlin, Londra ve Amerika'nın birçok şehirlerinde güreşler yaptı. Yurtdışı güreşlerinin hemen hepsini kazandı. Chicago'da yaptığı bir müsabakada, kaçak güreşen rakibine kızarak kaburga kemiklerini kırması üzerine, kendisini linç etmek isteyen seyircilerin elinden canını zor kurtardı. 

1,98 boyunda, 145 kilo çeken Adalı Halil, sert ve kırıcı bir pehlivandı. En parlak yıllarında er meydanından çekildi. Acı bir kuvveti vardı. Ömrünün son günlerinde bile, çamura saplanan buğday yüklü arabayı dingilinden tutup kaldırarak bataktan kurtarmıştı. 

Adalı Halil, 1927' de Edirne'de zatürreeden (akciğer iltihabı) vefat etti. Mezarı, Edirne'deki Kasımpaşa Camii'nin yanındadır. Her yıl Kırkpınar güreşlerine katılan bütün pehlivanların iştirâkiyle mezarı önünde tören yapılır.

SIRRI ACAR (sporcu)

TÜRK  güreşçi, 1943 yılında Yalova'da doğdu. Güreşe 1962 yılında "İstanbul Güreş Kulübü" minderlerinde başladı. Pek kısa bir zamanda, "greko-romen" stilinde başarılı bir güreşçi olarak kendini gösterdi. 1964' de Millî Güreş takımına seçildi. 

1964 Balkan üçüncüsü, 1965 Dünya ve Balkan üçüncüsü, 1967 Avrupa birincisi ve Akdeniz üçüncüsü, 1967 Dünya şampiyonu ve 1968 Avrupa greko-romen şampiyonluğu gibi dereceler elde etti. Türk Millî Güreş takımını çalıştırdı.

LUİGİ AMADEO Dİ ABRUZZİ (kâşif)

İTALYAN  kâşif, dağcı ve denizci, 1873 yılında Madrid'de doğdu. Savoia Aosta dukasının oğlu. İlk defa 1897' de tırmandığı Saint-Elias tepesinde (5515 metre), Fransız Josef takımadalarında (1899-1900), 4600 metreden yüksek 14  tepesine tırmandığı Ruwenzeri sıradağlarında ve Karakurum'daki Baltoro buzdağının yukarı havzasında keşiflerde bulundu.

Son seferinde, Broad Peak dağında 7500 metre'ye ulaştı. K2' de (8611 m) en müsait giriş yolu olan "Abruzzi mahmuzu"nu buldu.

Daha sonraları, Türk-İtalyan savaşında, bir İtalyan filosuna kumanda etti. 1. Dünya savaşında 1915-17 yılları arası İtalya Deniz kuvvetlerinin başkumandanlığını yaptı. 1919 ve 1929' da İtalyan Somalisi'nde ve Habeşistan'da Şebeli akarsuyunun kaynağını bulan Luigi Amadeo di Abruzzi, 1933' de İtalyan Somalisi'de öldü.

ABRAHAM PAŞA (vezir)

OSMANLI  imparatorluğunun son devrinde zenginliğiyle tanınan Ermeni vezir. 1833 yılında doğdu (doğum yeri ?). Babası Mısır'da sarraf idi. Kendisi, Hıdiv İsmail Paşa'nın İstanbul kapı kâhyalığını yaptı.

Padişah Abdülaziz'in son zamanlarında, Mısır'a ait imtiyazların genişletilmesine aracılık etti. Padişah 2. Abdülhamid onu "âyan azalığı"na tayin etti. İkinci Meşrutiyet devrine geçen üç âyan azasından biridir. 

Ömrünü İstanbul'da gösteriş ve debdebe ile geçiren Abraham Paşa, 1918' de vefat etti. Boğaziçi'nin Anadolu kıyısında, Karadeniz'e kadar uzanan korular onun adıyla anılır.

EDMOND ABOUT (yazar)

FRANSIZ  yazar, 1828 yılında Dieuze'de doğdu. Paris Yüksek Öğretmen ve Atina okullarını bitirdi. 

"Çağdaş Yunanistan (1854)" adlı bir inceleme ve sert tartışmalara yol açan "Tolla (1855)" adlı bir romanla yazı hayatına başladı. 

Bazı eserleri :  "Paris Evlilikleri (1856)", bugünkü Yunanistan'ı hicveden romanı "Dağlar Kralı (1857)", "Bir Noterin Burnu (1863)", sosyal reformları ele aldığı "Bir Cesur Adamın Romanı (1880)" ve bazı tiyatro oyunları..

Edmond About, 1885' de Paris'de öldü.

NİELS HENRİK ABEL (matematikçi)

NORVEÇLİ  matematikçi, 1802 yılında Finnoy adasında doğdu. Jacobi ile "İnstitut de France"ın büyük matematik ödülünü paylaştı. Genel cebir denklemlerinin, 4. dereceyi aşınca, cebir yoluyla çözülemeyeceğini gösterdi.

Cebir fonksiyonlarını, eliptik fonksiyonları, yüksek basamak transandantlarını, belirli integralleri vb. inceledi. Eliptik fonksiyonların çift devirliliğini ortaya koydu ve bu fonksiyonların toplam teoremini buldu.

Yeni bir denklem sınıfı olan "Abel denklemi"nin keşfi ona aittir. Niels Henrik Abel, 1829' da (yaş 27) Arendal'da sefalet içinde öldü.

Abel denklemi : Her kökü diğer köklerinden herhangi birinin fonksiyonu olarak rasyonel şekilde ifade edilebilen denklem. Bu denklemlerin çözülmesi, daha küçük dereceden denklemlerin çözümüyle olur.

Abel grubu : İkişerli komütatif dönüşümlerden meydana gelen grup.

Abel integrali : R (x, y)' nin rasyonel bir fonksiyon olduğu ve y' nin  f (x, y) = 0  şeklinde bir bağlantıyla tanımlandığı integral.

Abel halkası :  Çarpma kanununun komütatif olduğu, toplama kanununun mecburî olarak komütatif bulunduğu halka.

ABDÜLHAK MOLLA (hekim)

TÜRK  hekim, hekimbaşı, şâir, ilim adamı, 1786 yılında İstanbul'da doğdu. Divanı Hümayun hocalarından Mehmed Emin Sükûhi Efendi'nin oğlu. 

Hekimliği, Süleymaniye medresesinde öğrendi. 2. Mahmud devrinde Eski Saray'a hekim oldu. Sonra, Asakiri Hassa hekimbaşılığı yaptı. 

Kendisine, 2. Mahmud ve Abdülmecid zamanlarında üç defa hekimbaşılık vazifesi verildi. Ayrıca padişahların Anadolu ve Rumeli kazaskerlikleri payesini ve öncelikle "reisülulema" ünvanını aldı. Maarif meclisi üyesi oldu. Sonra, Mektebi Tıbbiye nazırlığına getirildi.

Tıbbiyeyi ıslah projesi içinde; tıphane ile cerrahhane birleştirildi ve Topkapı Sarayı içindeki Otlukçu kışlasından çıkarılıp, Enderun ağaları için yapılmış olan Galata Sarayı'na götürüldü. Bu değişiklik Türk tıp tarihinin en önemli olaylarından biridir. 

Yine önemli bir adım olarak; Abdülhak Molla, bu sırada Padişahtan anatomi derslerinin kadavra üzerinde okutulması için özel izin çıkardı. Ayrıca salgın hastalıklara karşı karantina teşkilâtı kurdu ve mecburî çiçek aşısı yapılmasını sağladı.

Sultan Abdülmecid fermanıyla kendisine Bebek'te bir yalı verildi. Burada bir de eczanesi vardı ve kapısına "Ne ararsan bulunur derde devadan gayrı" mısraını yazdırarak unutulmaz bir nükte bırakmıştı. Abdülhak Molla, 1853' de İstanbul'da vefat etti.

İyi bir divan şâiriydi. 2. Mahmud'un Rami kışlasında bulunduğu zamana ait "Tarih-i Liva" adlı tarih ile yine 2. Mahmud'un hastalığına ait müşahadeleri toplayan "Ruznâme"si basılmadı. Kardeşi Mustafa Behçet Efendi ile yazmaya başladıkları "Hezar Esrar" adlı hekimliğe dair bir eseri de 850. sayıda kaldı. Kitabı tamamlamak ve bastırmak, oğlu, tarihçi ve hekim Hayrullah Efendi'ye kaldı (şâir-yazar Abdülhak Hamid'in babasına).

ABDURRAHMAN VEFİK (maliyeci)

OSMANLI  maliyeci, Kırım, Gözleve'de doğdu (doğum tarihi ?). Çelebizâde Abdüllâtif Efendi'nin oğlu. Babasıyla Kırım'dan Türkiye'ye göç etti. 

Kuvvetli bir özel eğitimden sonra, maliye mesleğine girdi. Muhasebeyle ilgilendi. Bazı mekteplerde ders okuttu.

Gösterdiği liyakat ve iktidar sebebiyle çabuk terfi ederek; Maliye Nezareti müsteşarı, Maliye mektebinde "tekâlif kavaidi" ve "tarih-i malî" hocası oldu. 

Osmanlı vergi sistemine dair derslerinden derlenen "Tekâlif Kavaidi" adlı 2 ciltlik eseri, zamanın araştırmacılarına çok fayda sağlamıştır. "Tarih-i Malî" adlı bir denemesi de vardır.

Gazi Ahmed Muhtar Paşa kabinesine "Maliye Nazırı" olarak girene kadar hocalıkla uğraştı. Kâmil Paşa kabinesinde yerini muhafaza etti. Bu kabine düşünce, yıllarca vazifeden uzak kaldı. 1. Dünya savaşının mütareke devresinde, Tevfik Paşa kabinelerinde "Maliye ve İaşe Nazırlığı" yaptı.

Osmanlı maliyecileri arasında; malî iş ve muamelelerdeki derin bilgisiyle, maliyenin her şubesine ait işleri, o şube uzmanlarından daha iyi bilmekle tanınmıştır. Bazı çağdaşlarının fikrine göre, geniş bir maliye siyaseti güdecek kavrayıştan çok, malî konuları teferruatı ile bilen bir devlet adamıydı. 

Abdurrahman Vefik, 1956' da İstanbul'da vefat etti.

ABDURRAHMAN MÜNİB EFENDİ (tarihçi)

OSMANLI  tarihçi, İstanbul'da doğdu (doğum yılı ?). Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın teşkil ettiği ilim heyetinde çalışan İstanbul kadısı şâir Abdüllâtif Râzi Efendi'nin oğlu. 

"Fihris-i Düvel" adlı eseri (1725); Âdem'den 4. Ahmed devrine kadar (1726) gelen 124 devletin kuruluş ve yıkılışlarından, bu devletlerin hükümdarlarının şecerelerinden bahseder. Hal tercümesi bakımından değerli bir eserdir. 

Yazma nüshaları; Topkapı Sarayı Revan, Nuruosmaniye ve Hamidiye kütüphanelerindedir. Abdurrahman Münib Efendi, 1742' de İstanbul'da vefat etti. 

Abdurrahman Münib Efendi  -  Fihris-i Düvel

ABDURRAHMAN HİBRÎ EFENDİ (tarihçi)

OSMANLI  tarihçi, şâir, ilim adamı, 1603 yılında Edirne'de doğdu. İlk öğrenimini Edirne'de, medrese tahsilini İstanbul'da tamamladı. Çeşitli medreselerde hocalık, çeşitli şehirlerde kadılık yaptı. Konularını tarihten alan birçok eseri vardır. 

Edirne'nin fethi ve sonraki tarihine dair "Enîs-ül Müsâmirîn" (akşam sohbetçilerinin dostu) adlı kitabını 1636-37' de tamamladı. Bazı yazma nüshaları Edirne'de Sultan Selim ve İstanbul'da Ali Emirî Efendi kütüphanelerindedir.

1. Osman'dan itibaren Sultan İbrahim devri olaylarını da ihtiva eden "Defter-i Ahbârân-ı Kanun-ı Şehinşâh-ı Padişâh-ı Âlempenâh-ı Âl-i Osman" (âlemlerin sığındığı Osmanlı ülkeleri padişâhı kanunlarının haber defteri) adlı kitabı tek nüshadır [İstanbul Velîyüddin Efendi kütüphanesi, Nu. 1418].

4. Murad'ın İran seferlerinden bahseden "Tarih-i Feth-i Bağdad" ve "Tarih-i Feth-i Revan" adlı risaleleri [yazma olarak Edirne, Sultan Selim kütüphanesinde]. 

İran edibi Hüseyin Vâiz'den kırk hadisin genişletilmiş tercümesi olan "Riyâz-ül Ârifîn" (âriflerin bahçesi) [bir nüshası İstanbul Fatih kütüphanesinde]. 

8 kısım üzerine kadınlarla ilgili yazma bir eser olan "Hadâik-ül Cinan" (cennetlerin bahçeleri) [Topkapı sarayı Revan kitaplığı Nu. 1068].

Ayrıca, "Divançe" ve yıldızlar ilmine dair bir kitabı olan Abdurrahman Hibrî Efendi, 1676' da Serez'de (Orta Makedonya) vefat etti.

Abdurrahman Hibrî Efendi  -  Enîs-ül Müsâmirîn

ABDURRAHMAN CÂMÎ (mutasavvıf)

MUTASAVVIF  yazar, 1412 yılında Horasan'ın Cam kasabasında doğdu. Isfahanlı Mevlâna Muhammed'in oğludur. Herat'ta tahsilini tamamladı, sonra Şeyh Bahaeddin Nakşibend'in halifelerinden Sâd-ül Hak Kaşgârî'ye intisap etti.

Fatih Sultan Mehmed'in daveti üzerine Konya'ya kadar geldi, fakat Fatih'in vefatı (1481) sebebiyle görüşme imkânı bulamadı. 

Abdurrahman Câmî, 1493' de Herat'ta (Afganistan) vefat etti.

Pek çok eseri vardır; en meşhur ve en önemlisi olarak "Nefehât-ül Üns" (sevilen insanların kokusu) adlı kitabı kabul edilir. Sofîlerin ve özellikle nakşibendî şeyhlerinin hayat ve fikirlerini toplu olarak anlatan bu kitap, Ali Şîr Nevâî tarafından değiştirilmiş ve genişletilmiş, Bursalı Lâmiî Çelebi tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Bu kitap Nakşibendîliğin ana kitabı sayılır. 

ABDULLAH ZÜHDÜ (yazar)

TÜRK  gazeteci-yazar, 1869 yılında İstanbul'da doğdu. Kendisine "Baba Zühdü" de denilirdi. 1890' da Galatasaray Sultanîsi'ni bitirdi. Gazetecilik hayatına atıldı. 1908-18 yılları arasında "Yeni Mecmua"yı çıkardı. 

Yazılarıyla "İttihat ve Terakki" partisinin muhalifiydi. 1920 yılında, "Damat Ferit" hükûmeti zamanında 4 ay kadar Matbuat Umum müdürü oldu.

Telif ve tercüme birçok roman, hikâye ve sohbet yazısı yazmıştı. Ayrıca Türkiye'de ilk polis romanı yazarlarındandır. 

Türk-Yunan savaşı sırasında yayınladığı "Şanlı Asker" adlı kitabı o günlerin havasını vermesi bakımından büyük alâka toplamıştı. 

Antikacılıkla meşgûl olurdu, son zamanlarını Bedesten'de antikacılık yaparak geçiren Abdullah Zühdü, 1925' de İstanbul'da vefat etti.

Eserleri :  "Güller Dikenler (1898)", "Rehgüzâr-ı Matbuatta (1898)", "Yandım Aman Kantosu (1899)", "Bahr-i Müncemid-i Cenubîde (1906)", "Şanlı Asker (1899-1966)", "Devlet-i Osmaniye ve 1314 Yunan Muharebesi (Süleyman Tevfik ile beraber)