FRANCİS WİLLİAM ASTON (fizikçi)

İNGİLİZ  fizikçi, 1877 yılında Harborne'da doğdu. Birmingham ve Cambridge üniversitelerinde öğrencilik, 1909' da Birmingham üniversitesinde asistanlık, sonra da Cambridge'de profesörlük yaptı. 

Başlangıçtaki çalışmalarını, "genleşmiş gaz içinde boşalma" olayını incelemeye ayırdı. Neon gazı üzerine bir araştırmasında "izotopların varlığı"nı keşfetti.

1. Dünya savaşı sırasında araştırmalarına ara verdi. Bu süre içinde, "teknik asistan" olarak çalıştı ve özellikle meteorolojik faktörlerin uçaklar üzerinde etkisini inceledi.

MUSTAFA ASLIER (grafik sanatçısı)

TÜRK  ilustrasyon ve gravür sanatçısı, litograf, 1926 yılında Kırcaali'de (Bulgaristan) doğdu. Resim öğrenimini Ankara Gazi Eğitim enstitüsünde yaptı. 

Münih Grafik Sanatlar akademisi ve Stuttgart Grafik Sanatlar Yüksek okulunda çalıştı. 

Devlet Tatbikî Güzel Sanatlar Yüksek okulunda "grafik bölüm başkanlığı" yaptı. Yurtiçi ve yurtdışı sergilere katıldı. Kişisel sergilerini açtı.

1985' de Güzel Sanatlar Akademisi'nde profesör ünvanı alarak dekan oldu. Mustafa Aslıer, 2015' de İstanbul'da vefat etti.

Eserleri, İstanbul Resim ve Heykel müzesinde, Amerika'da "Ben and Abby Grey Foundation"da, yerli ve yabancı özel koleksiyonlardadır.

ÂSAF DERVİŞ PAŞA (hekim)

TÜRK  doğum ve kadın hastalıkları hekimi, 1868 yılında İstanbul'da doğdu. Askerî Tıbbiye'den mezun olduktan kısa bir süre sonra "tabur hekimi" olarak Yemen ve Trablus'a gönderildi.

Bu görevlerden dönüşünde, Tıbbiye muallim muavini oldu. 1896' da 4 arkadaşıyla beraber, Mektep nazırı Zeki Paşa tarafından Almanya'ya gönderildi. Berlin'de Olshausen'in yanında 5 sene çalıştı. 

Dönüşünde, Gülhane'nin yeni kurulmuş olan "doğum ve kadın hastalıkları" muallimliğine tayin edildi. 1909' a kadar Gülhane'de çalıştı ve aynı yıl kurulan Tıp fakültesi "emrazı nisaiye" muallimliğine getirildi.

SÜLEYMAN ÂSAF BEY (gazeteci, şâir)

TÜRK  gazeteci ve şâir, 1841 yılında Bağdat'da doğdu. Bursa valisi Ahmed İzzet Paşa'nın oğlu ve Rumeli valisi Koca Hakkı Paşa'nın torunu. Soyunda, Sokullu Mehmed Paşa'ya kadar çıkan ünlü vezirler vardır.

Özel öğrenim gördü. Sadaret Mektubî kaleminde, babasının vali bulunduğu illerde; "mektupçu", "muavin" ve "mümeyyiz" olarak vazife aldı.

İstanbul'a dönünce, "Basiret", "Tarik" ve "Vakit" gazetelerinde yazılar yazdı. Hürriyet hakkındaki yazıları ve davranışlarından ötürü uzun süre sürgünde kaldı. 

"Ali Suavi" olayıyla ilgili görüldüğü için, 3 sene "kalebentlik" cezasıyla Sakız Adası'na gönderildi. Mahkûmiyeti bittikten sonra İzmir'de oturdu. 1908 Meşrutiyet'inden sonra, İstanbul'a döndü. 

Şiirleri heyecanlı, üslûbu sâdedir. Süleyman Âsaf Bey, 1913' de İstanbul'da vefat etti.

RAHMİ ARTEMİZ (heykeltraş)

TÜRK  heykeltraş, 1911 yılında Manastır'da doğdu. İstanbul Güzel Sanatlar akademisinde; İbrahim Çallı ve Nazmi Ziya atölyelerinde resme çalıştı.

Sonra "heykel" bölümüne geçti. Mahir Tomruk, Nijad Sirel ve Rudolf Belling'in yanında çalıştı. 

Uşak'ta, İstanbul Radyoevinde, Kuleli Askerî Lisesinde "Atatürk" büstleri, İstanbul Yüksek Deniz Ticaret okulu ve Haydarpaşa lisesinde; "Hamit Naci" ve "Saffet Şav" büstleri, Kırklareli'nde "Atatürk Anıtı" vardır.

ANTONİN ARTAUD (yazar)

FRANSIZ  yazar, 1896 yılında Marsilya'da doğdu. Sinir buhranlarıyla geçen bir gençlikten sonra, "gerçeküstücü" gruba katıldı. "Bulanıklığın Orta Yeri (1925)" ve "Sinir-Ölçer (1927)" adlı şiir kitaplarını çıkardı. 

Tiyatro oyuncusu olarak; Ch. Dullin, G. Pitoeff ve L. Jouvet ile beraber çalıştı. "Zulüm Tiyatrosu Bildirisi (1932)" adlı eseri yayınladı, fakat piyeslerini halk tutmadı. 

Meksika (1936-37) ve İrlanda'ya yaptığı gezilerden sonra, 1946' ya kadar tımarhanede kalan Antonin Artaud, 1948' de Ivry-sur-Seine'de öldü.

Açık görüşü ve ateşli coşkunluğu, bütün eserlerinde kendini gösterir :  "Héliogabale veya Taçlı Anarşist (1934)", "Tiyatro ve Sureti (1938)", "Rodez'den Mektuplar (1946)", "Van Gogh, Toplumun İntihar Edeni (1947)", "Kabbale'ye Karşı Mektup (1949)", "Ateş-Şeytan'ın Hayatı ve Ölümü (1953)".

SADRİ MAKSUDî ARSAL (tarihçi)

TÜRK  tarihçi, 1880 yılında Kazan'da Taşsu kasabasında doğdu. İlk ve orta öğrenimini Rus okullarında yaptı. Paris Hukuk fakültesini bitirdi (1906).  2. ve 3. Rus parlamentosunda (Duma), Kazan Türkleri'ni temsil etti.

1917 Rus ihtilâlinden sonra Kazan bölgesinde, muhtar Türk devletinde milletvekili ve "Millî İrade" başkanı seçilerek İdil-Ural devletinin ilk cumhurbaşkanı oldu. 

1918' de Bolşevikler, bu teşkilâtı kaldırınca, Finlandiya'ya, oradan da Paris'e gitti. 1923-25 yıllarında, Sorbonne'a bağlı "Islav Ülkeleri Enstitüsü"nde, Orta Asya Türk tarihiyle ilgili dersler verdi.

SVANTE ARRHENİUS (fizikçi)

İSVEÇLİ  fizikçi ve kimyacı, 1859 yılında Uppsala yakınında Wyk'de doğdu. Öğrenimine Uppsala'da başladı, Stockholm'da devam etti. Daha sonra, burslu olarak çeşitli Alman üniversitelerinde derslere girdi.  

Stockholm üniversitesinde önce fizik profesörü sonra rektör oldu (1897). 1902' de "Nobel Enstitüsü" müdürlüğüne getirildi. 

En çok "elektrolitlerin iyonlaşması" teorisiyle tanınır. Bu teori, elektrolizin fizik kanunlarını ve maden eriyiklerinde "Raoult kanunları"na göre beliren aykırılıkların anlaşılmasını kolaylaştırdı. Bundan da elektrolitlerin kimyevî özelliklerini açıklayan "iyonlar teorisi" doğdu.

ARNOLD MATTHEW (şâir)

İNGİLİZ  şâir ve tenkitçi, 1822 yılında Staines yakınında, Laleham'de doğdu. Thomas Arnold'un oğlu. Rugby ve Oxford'da okudu. 1843' de büyük şiir ödülünü Oxford'da kazandı. 1851' de Millî Eğitim müfettişliğine, 1857' de Oxford üniversitesi edebiyat profesörlüğüne atandı. 

"A."  imzasıyla iki şiir derlemesi yayınladı :  "Yoldan Çıkmış Zevk Düşkünü ve Başka Şiirler (1849)", "Empedokles Etna'da (1852)". 

1853' de gerçek adıyla yeni bir şiir kitabı çıkardı : "Poems". 1858' de önsözünde Yunan trajedisinin ilkelerini açıkladığı "Merope" trajedisini, 1861' de "Homeros"un nasıl çevrilmesi gerektiğini inceleyen "On Translating Homer: Last Words"ü yayınladı.

NEİL ARMSTRONG (astronot)

AMERİKALI  astronot ve "aya ilk ayak basan insan",  1930 yılında Ohio, Wapakoneta'da doğdu. 16 yaşında "pilotluk" brövesi aldı. 1949-52 yılları arası  Amerika Deniz kuvvetlerinde pilotluk yaptı ve Kore savaşlarına katıldı.  

1955' de Purdue üniversitesinin "Havacılık mühendisliği" bölümünden "Fen lisans" diplomasıyla mezun olduktan sonra, öğrenimine Güney Kaliforniya üniversitesinde devam etti.

1955-62 yıllarında, "deneme pilotu" olarak, X-15 roket uçaklarıyla, 6400 km/h hızla 60 km yüksekliğe kadar çıktı. 1962' de Amerika Uzay Bilimleri enstitüsü tarafından verilen "Octave Chanute" ödülünü aldı.  Aynı yıl ordudan ayrılınca, "ilk sivil astronot" seçildi.

LUDWİG JOACHİM ARNİM (şâir, romancı)

ALMAN  şâir ve romancı, (Achim von Arnim), 1781 yılında Berlin'de doğdu. Prusyalı soylu bir taşra ailesinin çocuğu. Şiirli bir dille yazdığı romanlarıyla tanındı. 

Eserlerinde, hayâle ve şaşırtıcılığa önemli bir yer verdi :  "Kontes Dolores'in Yoksulluğu, Zenginliği, Günahı ve Pişmanlığı (1810)", "Mısırlı İsabella (1812-18)", "Krallığın Bekçileri (1817)".

Clemens Brentano ile beraber Alman halk şarkılarını, "Çocuğun Sihirli Borusu (1806-08)" başlığı altında topladı. Gerek bu derleme, gerek Brentano ile beraber kurduğu ve sonra, "Avutucu Yalnızlık" adıyla yeniden yayınladığı, "Yalnızlığa Çekilenlerin Dergisi (1808)", 19. yy. Alman şiirini etkiledi. 

Eşi Elisabeth Brentano (Bettina) da sosyal incelemelerde bulunan bir yazar olan Ludwig Joachim Arnim, 1831' de Wiepersdorf'da öldü.

LOUİS ARMSTRONG (müzisyen)

AMERİKALI  trompetçi, şarkıcı ve caz orkestrası şefi, 1900 yılında New Orleans'da doğdu. Çocukluğu sıkıntı içinde geçti. Sonradan New Orleans'ın en iyi müzikçilerinden biri oldu. Dixie Bell ile birçok turneye çıktı (1920-22). 

Fletcher Henderson, 1924' de onu New York'a çağırdı. Daha 1925' lerde caz çevrelerinde başı çeken biri olarak kabul ediliyordu. New Orleans geleneğiyle yoğurulmuş olmasına rağmen klâsik cazın babası sayılır.

Yorulmak bilmez bir sanatçı olan Armstrong, 1957, 1958, 1960, 1961 Newport festivallerine katıldı. Özellikle Doğu Avrupa'da 1965' de resitaller verdi. 

1961' de Duke Ellington ile işbirliği yaptı. Ayrıca birçok filmde de oynadı : "Newport'da Caz (1958)", "Beş Kuruş Versene (1959)", "Paris Blues (1960)", "Altın Trompet (1962)" vd. 

Eserleri ve etkisiyle caz tarihinin önemli bir kişisi olan Louis Armstrong, 1971' de New York'da öldü.

MARCEL ARLAND (yazar)

FRANSIZ  yazar, 1899 yılında Varennes-sur-Amance'da doğdu. Önce öğretmendi. Çeşitli roman, masal ve hikâyeler yazdı.

Bunların başlıcaları : "Monique (1926)", "Acı Çeken Ruhlar (1927)", "Düzen (1929)", "Su ve Ateş (1956)", "Soluk Soluğa (1960)", "Büyük Af (1965)".

Arland, titiz bir yazardır :  "Canlılar (1934)", "Bağışlama (1941)" gibi hikâyeleri ve "Size Yazıyorum (1960-63)" adlı samimî denemelerinde üstün bir anlatıma ulaşır.

"Modern Resmin Kroniği (1949)", "Fransız Şiiri Antolojisi (1941)" ve "Fransız Nesri (1951)" adlı tenkitler de yayınladı. 

J. Paulhan ile Nouvelle Revue Française'in müdürlüğünü paylaşan Marcel Arland, 1986' da Sauveur-sur-École'de öldü.

LUDOVİCO ARİOSTO (şâir)

İTALYAN  şâir, 1474 yılında Reccio Emilia'da doğdu. Soylu bir ailedendi. Ercole I d'Este'nin hizmetinde olan babası ölünce, 9 kardeşine bakabilmek için Ercole I 'in kardinal oğlunun hizmetine girdi (1503). 

Kardinalin Canossa valisi, elçisi, habercisi, yol ve savaş arkadaşı oldu. "Satire" adlı eserinde, durumundan şikâyetçidir. Buda başpiskoposluğuna tayin edilen kardinal ile Macaristan'a gitmedi.

Yeni Este dükü Alfonso'nun hizmetine girdi ve Garfagnana valisi oldu. Özlediği "sessiz" hayata 1525 yılında kavuştu ve Ferrara'da karısıyla beraber yaşadı.

TRABZONLU ÂRİFÎ (şâir)

DİVAN  şâiri ve mutasavvıf, (doğum yılı ?). Bursa'da "müderrislik", İzmir ve Kahire'de "kadılık" yaptı. 

"Bayramî" tarikatına girdi. Bilgili ve şiirlerinde ilminin izleri görülen bir şâirdi. Bu yüzden kendisine; "Ârifî", "Maruf Çelebi" gibi unvanlar verilmişti.

Pâdişah 3. Murad adına "Reşehat Tercümesi"ni yazdı. Bir de "Kaside-i Bürde Şerhi" vardır. 

Trabzonlu Ârifî, 1583 yılında Kahire'de vefat etti.

YAKOVAKİ RONO ARİSTİDİ PAŞA (hekim)

RUM  asıllı Osmanlı hekim (D. 1836 - Ö. 1900 ?). 1858 yılında "binbaşı" rütbesiyle Tıbbiye'yi bitirdi. Cerrahî muallim yardımcılığına tayin edildi.

Sonra, "küçük cerrahî" ve "cerrahî" ameliyat hocası oldu. 

Klinik hocasıyken kullandığı ameliyathane, Demirkapı'daki (İstanbul, Sirkeci) Askerî Tıp mektebinin hamamıydı. 

HACI ÂRİF BEY (bestekâr)

TÜRK  mûsıkîsinin en büyük şarkı bestekârlarından, 1831 yılında İstanbul'da doğdu. Eyüp Şer-i mahkemesi kâtibi Ebubekir Efendi'nin oğlu. İlkokulda sesinin güzelliğiyle dikkat çekti. 

Zekâi Dede'den, Eyubî Mehmed Bey'den, İsmail Dede Efendi'den, Hâşim Bey'den eser meşketti. İyi mûsıkî ve nota bilgisi olmamakla beraber, binlerce eseri ezberledi ve gençlik yıllarından başlayarak pek parlak şarkılarıyla dikkati çekti.

13 yaşında Muzıka-yı Hümayun'a girdi. 20 yaşında Sultan Mecid'e "mabeynci" oldu. Sarayın Çerkes câriyelerinden üç kızla evlendi (Çeşmidilber, Zülfinigâr, Nigârnîk hanımlar). "Mabeyncilik" ve "serhanendelik" yaptı.

Hacca gitti. İran şahı tarafından Tahran sarayına davet edildiyse de, padişah izin vermedi. Hacı (Mehmed) Ârif Bey, 1884' de vefat etti, İstanbul, Beşiktaş'da "Yahya Efendi" dergâhına defnedildi.

ÂRİF PAŞA (ressam)

TÜRK  ressam, 1808 yılında İstanbul'da doğdu. Kapıçuhadarı İsmail Rıfat Efendi'nin oğlu. Önce Defterdarlık kaleminde bulundu, sonra yeniçeriliğin kaldırıldığı tarihte askerlik mesleğine geçti, "müşirlik" rütbesine kadar yükseldi (1854).

Atina, Üsküp, Kosova, Edirne ve daha birçok yerde vazifeyle bulunduğu sırada "resim" ile de ilgilendi. İlk ressamlarımız arasında şöhret yapan Ârif Paşa'nın "Mecmua-i Tesavir-i Osmaniye" adlı üç ciltlik bir eseri vardır. 

Kitabın 1. cildini Türkçe olarak, Şinasi'nin "Tasvir-i Efkâr" matbaasında, 2. ve 3. cildini de Fransızca olarak resimleriyle beraber Paris'de bastırdı (1862). 

Kitap, devlet teşkilâtında çalışan ressamları anlatmaktadır. İçinde 16 pafta ve suluboya resim vardır. Ârif Paşa, eserin önsözünde; bu kitabı yazmak için 40 sene çalıştığını, çeşitli kitap ve kıyafetleri incelediğini söyler. 

Askerî müzedeki yeniçeri devrinin ileri gelenleriyle, onların kıyafetlerini gösteren mankenleri, Türk müzelerinin kurucusu Ahmed Fethi Paşa'nın emriyle Viyana'da yaptırdı. Ressam Ârif Paşa, 1865 yılında İstanbul'da vefat etti. 

ÇARŞAMBALI ÂRİF BEY (hattat)

TÜRK  hattat, İstanbul'da doğdu (doğum yılı ?). Fatih'in Çarşamba semtinde doğduğu için bu adla meşhur oldu. Küçük yaşta girdiği Maliye nezareti Mektûbî kaleminde "mukabelecilik" derecesine yükseldi. 

"Hat" sanatını çeşitli ustalardan, "sülüs" ve "nesih"i Kazasker Mustafa İzzet'ten, "tâlik"i Sami Efendi ile Melek Paşa'nın torunu Ali Haydar Bey'den öğrendi. 

"Celî sülüs" yazılarda ve "hattı müsenna" tarzında da ustaydı. "Sülüs" ve "nesih" yazısı fazla yoktur. "Tâlik"de başarılı değildir. 

Çarşambalı Ârif Bey, 1892 yılında İstanbul'da vefat etti.

REMZİ OĞUZ ARIK (arkeolog)

TÜRK  arkeolog, siyaset adamı, 1899 yılında Kozan'da (Adana) doğdu. İstanbul Muallim mektebini, 1. Dünya savaşından sonra, Edebiyat Fakültesi "Felsefe" bölümünü bitirdi. 1926' da Fransa'ya gitti. Sorbonne üniversitesinde "arkeoloji" doktorası yaptı. 

1931' de Avrupa'dan döndükten sonra, İstanbul ve Ankara arkeoloji müzelerinde mütehassıs, Etnografya müzesinde müdür olarak çalıştı. 1939' da Dil ve Tarih-Coğrafya fakültesi "arkeoloji" profesörlüğüne geldi.

1950' de Adana milletvekili seçildi. Bağlı bulunduğu partinin bazı fikirlerini beğenmeyerek "Türkiye Köylü Partisi"ni kurdu (1952) ve genel başkanı oldu. Remzi Oğuz Arık, 1954' de geçirdiği bir uçak kazası sebebiyle vefat etti, Ankara'da defnedildi.

Başlıca eserleri : "Alacahöyük Hafriyatı (1937)", "Ankara-Konya, Eskişehir Yazılıkaya Gezileri", "Karaoğlan Kazıları (1938)", "Türkiye'deki Arkeolojik Kazılar", "Türk Müzeciliğine Bir Bakış (1950)", "Coğrafyadan Vatana", "Türk İnkılâbı ve Milliyetçiliğimiz", "İdeal ve İdeoloji".

İON NAE THEODORESCU (şâir)

ROMANYALI  şâir (Tudor Arghezi), 1880 yılında Gorj yakınlarında Oltenia'da doğdu. Lirik şiirlerini şu kitaplarda topladı :  "Çeşitli Sözler (1927)", "Tembellik Çiçekleri (1931)", "Küçük Akşam Kitabı (1939)", "Tahta İkonlar (1930)" ve "Kara Kapı (1930)" adlı eserlerinde, manastırda geçen hayatını ve siyasî hükümlü olarak yattığı cezaevi hâtırâlarını anlattı.

Yer yer farfaraya kaçan zorlu lirizmi, mistik coşkularla beslenir. Karmaşık ve farklı yönlü eserleri; "Küçük Akşam Kitabı", "Mısralar (1936)", "Rondolar ve Çocuk Oyunları (1939)" ile "Cüceler Ülkesi (1947)"nin insana ve toprağa bağlı lirizminden, "İnsanın Balladı (1956)"nın evrensel ve kozmik ilhamına uzanır.

"1907 Köylü Ayaklanması (1956)"nda devrim kahramanlıklarını, "Alacalı Mısralar (1957)", "Benim Güzel Kitabım (1958)", "Yaprak (1963)" ve "Yazılar (1963)" adlı eserlerde de ölümsüz duyguları dile getirdi.

ANTONİA MERCÉ Y LUQUE (dansçı)

İSPANYOL  kadın dansçı ve koreograf (La Argentina), 1888 yılında Buenos Aires'de (Arjantin) doğdu. En ünlü İspanyol tiyatrolarında kazandığı başarılardan sonra 1905' den itibaren Avrupa'da uzun turnelere çıktı. 

1914' de Güney Amerika'ya gitti. 1927' de Paris'deki Champs-Elysées tiyatrosunda, tek bir gitar ve virtüözce çaldığı kastanyetleri eşliğinde verdiği resitalde büyük başarı kazandı. 

1929' da yönettiği İspanyol Balesi topluluğuyla Opéra-Comique tiyatrosunda şu eserleri sahneye koydu :  "Juerga", "Sonatina", "El Contrabandista", "Triana" ve en büyük başarısı olan "El Amor Brujo". Bu eserde Vicente Escudero da rol aldı.

"El Amor Brujo (büyücü aşk)"da büyük başarı kazanan dansları : "La Garterana", "La Fregona", "La Jota Aragonesa" ve "Korku Dansı" oldu.

İspanyol balesini, klâsik bale çerçevesinde geliştirmeye çalışan ilk sanatçıdır. Antonia Mercé y Luque, 1936' da (yaş 48) Bayonne'da (Fransa) öldü.

AİMÉ ARGAND (mucit)

İSVİÇRELİ  mucit, 1755 yılında Cenevre'de doğdu. Eczacı Quinquet'nin adını taşıyan lambaların asıl mucididir. 

Hava akımıyla çalışan ilk camlı ve fitilli lambayı İngiltere'de yaptı (1784). 

Bu lambanın içi boş olan fitili "silindir" biçiminde dokunmuştur. Böylece, yağ lambasından çıkan is önlenmiş ve ışığı daha da artmıştır.

Aimé Argand, 1803' de İngiltere'de öldü.

HÜSEYİN SADEDDİN AREL (bestekâr)

TÜRK  bestekâr ve mûsıkî bilgini, 1880 yılında İstanbul'da doğdu. Anadolu kazaskeri Dardağanzâde Mehmed Emin Efendi'nin oğlu. Hukuk mektebini bitirdi. 

Adliye nezareti mütercimi, mektubî müdürü, deniz ticaret mahkemesi hâkimi (1909), Makedonya vilâyetleri Adliye müfettişi, ceza işleri müdürü, Adliye müsteşarı (1911), Şûrayı Devlet üyesi (1913), Defter-i Hakanî emini (1915), Şûrayı Devlet Tanzimat dairesi reisi oldu.

Şûrayı Devlet kaldırılınca, devlet vazifesinden çekildi. İzmir'de sonra İstanbul'da "avukatlık" yaptı. 1910' da Washington'da toplanan Milletlerarası Hukuk kongresinde Türkiye'yi temsil etti. 

1908' de, 15 günde bir çıkan "Şehbal" adlı lüks dergiyi yayınlamaya başladı. 1939-40' ta aylık "Türklük" kültür dergisini yayınladı (14 nüsha).

Arapça, Farsça, Fransızca, İngilizce, Almancayı bilir, diğer birkaç dili de okuyup anlardı. Hukuk bilgini ve edip olarak da tanınmıştır. 

Mûsıkîye 10 yaşında başladı. Hemen bütün sazları çalmayı öğrendi. 1907-09' da Edgar Manas'dan Batı mûsıkîsine ait bilgiler öğrendi. Devrinin bütün mûsıkî ustalarını tanıdı. Rauf Yekta ve Dr. Suphi Ezgi ile beraber Türk mûsıkîsi ilmi üzerine çalıştı. Bu suretle, 500 yıldan beri âdeta unutulmuş olan Türk mûsıkîsi nazariyatı ortaya çıktı.

İSMAİL GALİP ARCAN (tiyatrocu)

TÜRK  tiyatro oyuncusu, 1893 yılında İstanbul'da doğdu. Askerî rüştiyede okudu. İlk profesyonel oyunu, 1909' da "Dilküşa" tiyatrosunda oynanan "Tabib-i Aşk" tır. 

1914' de Dârülbedayi'ye girdi. Burada oyuncu ve rejisör olarak çalıştı. 1920' de buradan ayrıldı ve 1 sene sonra tekrar döndü. 

Bir ara Paris'e gitti. İstanbul'a dönüşünde (1924); Muhsin Ertuğrul ve Behzat Butak ile kurdukları topluluk ile Şehzâdebaşı "Ferah" tiyatrosunda temsillere başladı.

1925' de Fikret Şâdi'nin "Millî Sahne" grubuyla Anadolu turnesine çıktı. 1926' da yine Dârülbedayi'ye girdi.  İsmail Galip Arcan, 1974' de İstanbul'da vefat etti.

İ. Galip Arcan, aynı zamanda Türk sinemasının ilk oyuncularındandır. 

"Tiyatroda Makyaj (1941)", "Tiyatroda Diksiyon (1947)" adlı iki kitabı, tercümeleri, oyunları, bir de "70' inci Taş" adlı şiir kitabı mevcuttur.

REŞİD RAHMETİ ARAT (dil bilimci)

TÜRK  dil bilgini, 1900 yılında Kazan, Eski Ücüm'de doğdu.  Kuzey Türklerinden ve ilmiye sınıfına (medrese) mensup bir ailedendir. 1913' de Kızılyar'da (Petropavlovsk) rüştiyeyi bitirdi. 

Ortaöğrenim sıralarında, gençlik kuruluşlarına katılarak kültür ve yayın faaliyetine başladı (Hüseyin Abduş ile beraber çıkardığı dergi "Yeşlik Tanı").

1917' de askere alındı, 1919' da yaralı olarak Uzakdoğu'ya nakledildi. 1920' de Harbin'e (Çin) geldi. Burada, Kazan Türklerinin teşkil ettiği koloni içinde lise öğrenimini tamamladı. 

Yine kültür faaliyetine devam etti (arkadaşları ile kurdukları "İl Küngli" derneği, çıkardıkları "Yırak Şark" dergisi).

1922' de yüksek öğrenim için Almanya'ya gitti. Berlin'de Kuzey Türkleriyle edebî ve kültürel çalışmalarını sürdürdü. 1927' de Berlin Üniversitesi "Felsefe Fakültesi"ni bitirdi. Berlin "Şark Dilleri" mektebine "Kuzey Türkçesi" öğretim görevlisi oldu.

TEVFİK RÜŞTÜ ARAS (hekim, siyasetçi, diplomat)

TÜRK  hekim, siyasetçi, diplomat, 1883 yılında Çanakkale'de doğdu. Beyrut tıbbiyesinde okudu. İzmir, Selânik ve İstanbul'da çeşitli sağlık görevlerinde bulundu. "Mütareke"de, Meclis-i Âli-yi Sıhhî üyesi idi. 

1920' de Menteşe (Muğla) milletvekili oldu. Kastamonu İstiklâl mahkemesi üyeliği yaptı. Rusya'nın iç durumunu ve "bolşevizm" uygulamalarını yerinde incelemek üzere Rusya'ya gönderildi. Atatürk'ün emriyle kurulan "Türkiye Komünist Partisi"nin kurucuları arasında bulundu. 

1923-39  yılları arası İzmir milletvekili, 1925-38 arası Dışişleri Bakanı oldu. 1939' da Londra büyükelçiliğine gönderildi ve  3, 5  sene bu görevde kaldı. 1952-59 yıllarında Türkiye İş Bankası yönetim kurulu başkanlığında bulundu.

ARAP CAMİİ

İSTANBUL'da  Galata semtinde camii, büyüklüğü sebebiyle "Cami-i Kebir" de denilir. Emevî ordu kumandanlarından Müslime bin Abdülmelik'in İstanbul'u aldığı zaman yaptırdığı sanılmaktadır (717).

Bizanslılar şehri ellerine geçirince, bazı ilâvelerle camiyi kiliseye çevirdiler. 4. Haçlı seferi sırasında da Latinler İstanbul'u alınca camii, St. Hyacinthus ve Dominicus rahiplerine verilmişti (1232). Cenevizliler binaya "Saint-Dominicus" derlerdi. 

Yapı, saf Müslüman sanatı özellikleri taşımaz. Roma ve gotik tarzda pencere ve sütûn başlıkları vardır. Ortaçağdaki çan kulelerine benzeyen ve içinde çan iskelesinin konulduğu delikler bulunan minare,  Suriye'nin Şam şehrindeki Emevîye Camii'nin minarelerini andırır.

Pencere sütûn başlıklarındaki put ve kapı silmeleri, minarenin üst kısmını, Bizans ve Latinler'in yaptığını gösterir. Mihrabın gotik kemer ve pencereleri Latin devrine aittir. Türklere has kısım, sahın ile yanlardır.

2. Bayezid zamanında, İspanya'daki Benî Ahmer devletinin yıkılmasıyla İstanbul'a gelen Araplar, yapıyı Dominikenler'den alarak yenilediler ve "Arap Camii" adını verdiler.

2, Mahmud'un annesi camiyi tamir ettirdi (1808). Daha sonraki bir tamirde, döşemeden çıkan Latin mezar taşları müzeye taşındı (1913). Mihrap kısmından da freskler çıktı. 

JÁNOS ARANY (şâir)

MACAR  şâiri, 1817 yılında Nagyszalonta'da doğdu. Yoksul bir ailenin çocuğuydu. Hayatını; gezgin oyuncu, öğretmen ve belediyede küçük bir memur olarak kazandı. Sonunda kendini şiire verdi.

"Kaybedilen Anayasa (1843)" adlı eseriyle yazarlık mesleğine girdi. 4 yıl sonra, "Toldi" adlı 3 bölümlük destanının 1. kısmıyla "Kisfaludy" derneği ödülünü kazandı. 

1848' de Kurtuluş savaşına katıldı. 1851' den sonra Nagykörös lisesinde öğretmen, 1859' da Macar İlimler akademisi üyesi ve 1865' de Genel sekreteri oldu. 

Deyiş ve öz bakımından kusursuz olan baladlarından (Balladak, 1853-77) dolayı kendisine "Baladlar Shakespeare'i" adı verildi. 

Ayrıca, Shakespeare ve  Aristophanes'den yaptığı çevirilerden başka; "Deli İstok (1850-73)" ve "Buda'nın Ölümü (1864)" adlı anlatı şiirleri yazdı.

Bugün, Macar edebiyatının ana eserlerinden biri sayılan "Toldi" destanını, 1879' da bitirdi. 

Oğlu Lazslo (1844 - 1898) da şiirler ve halk hikâyeleri yazdı. János Arany, 1882' de Budapeşte'de öldü.

İLHAN ARAKON (film yapımcısı)

TÜRK  kameraman ve film yapımcısı, 1916 yılında Edirne'de doğdu. Feyziye (Işık) lisesini bitirdi, sonra da Güzel Sanatlar akademisi "mimarlık" bölümüne bir süre devam etti.

1940 yılında arkadaşlarıyla beraber Türkiye'nin ilk fotoğraf sergisini açtı. 1944' de "Yeşilçam"da film hayatına adım attı.

Kameraman olarak çok sayıda film çekti. Birçok belge filmi hazırladı. 1956 yılında A.D.S. Haberler ajansı hissedar ve müdürü oldu.

1975' de İstanbul Güzel Sanatlar akademisi "sinema-tv" bölümünde öğretim görevlisi olarak çalıştı. 1997' de "onursal profesör" unvanı verilen İlhan Arakon, 2006' da İstanbul'da vefat etti.

LOUİS ARAGON (yazar)

FRANSIZ  yazar, 1897 yılında Paris'de doğdu. Gerçeküstücülüğün başlıca öncülerinden. André Breton ve Philippe Soupault ile beraber "Littérature" adlı dergiyi kurdu (1919). 

"Sevinç Ateşi", "Sonsuz Devinim" adlı şiir kitapları yanında, "Anicet ou le Panorama (1921)" ile, başşehrin "şaşırtıcı günlük" hayatını arayan bir adamın hikâyesi olan "Paris Köylüsü" adlı romanları yazdı. 

Komünist partisine girerek bir müddet SSCB de kaldı. Sonra "Bâle Çanları" ile "Kibar Semtler" adında 2 roman yayınladı. Bu eserlerde; 20. yy. başlarındaki Fransız toplumu, "savaşçı bir marksist" bakışıyla anlatılmakta ve tarihî kişiler yanında hayâlî kişiler de yer almaktadır.

2. Dünya savaşı, Aragon'un siyasî görüşlerini doğruladı : "İmparatorluk Gezginleri", "Aurélien" ve "Komünistler" adlı romanlarında; kişisel ayaklanma, işçi sınıfının hak isteklerine dönüşür. "Kutsal Hafta" adlı roman, tarihî bir konunun geniş kapsamlı bir tablosudur.

FRANÇOİS ARAGO (astronom, fizikçi)

FRANSIZ  astronom, fizikçi ve siyaset adamı, 1786 yılında Roussillon'da doğdu. 17 yaşında "politeknik" okuluna girdi. Boylam dairesi sekreterliğine ve yerküre meridyen yayı ölçümünde vazifeli Biot'nun yardımcılığına getirildi (1806).

1807' de Biot, en önemli kısmını (Balear adalarına kadar) bitirdiği çalışmalarının tamamlanmasını Arago'ya bıraktı. Dönüşünde 23 yaşındaki Arago'yu, İlimler Akademisi aslî üyeliğine aldı. Politeknik okulunda "analiz ve jeodezi" profesörü olarak 20 yıl kaldı. Rasathane müdürlüğü sırasında orada meşhur "astronomi" derslerini verdi. 

Fizikte, farklı alanlarda çalıştı. Optikte "dalga teorisini" kabul etti ve yaydı. Biot ile beraber, havanın ve birçok gazın "kırılma indisi"ni ölçtü. 1811' de quartz kristalindeki "döner kutuplanma" olayını ve Fresnel'in daha sonra teorisini yapacağı "kromatik kutuplanma"yı keşfetti. Yıldız pırıldamalarını "girişimler" prensibinden hareketle açıkladı. 

Gezegenlerin çaplarını, çevrelerindeki ışın saçımı etkisini gidererek doğru olarak ölçtü. 1840' da güneş kromosferini keşfetti.

LOUİS CLAUDE D'AQUİN (besteci)

FRANSIZ  orgcu ve besteci, 1694 yılında Paris'de doğdu. 6  yaşında kral 14. Louis'nin huzurunda "klavsen" çaldı. 12  yaşında Saint-Chapelle'de, Marin de la Guerre'in yerine geçti ve Petit-Saint-Antoine'da orgcu oldu. 

1727' de, Saint-Paul kilisesi orgculuğu için açılan yarışmada Rameau'nun önüne geçti. Cordeliers'de Louis Marchand'ın, Krallık kilisesinde Andrieu'nün, Notre-Dame'da (1755) Calvière'in halefi oldu.

Parlak bir virtüöz, yorulmak bilmez bir besteci, 18. yy. zevksizliğine karşı çıkan nadir orgculardan biriydi. Louis Claude d'Aquin, 1772' de Paris'de öldü.

Basılmış eserleri azdır : Bir küçük kantat, "La Rose", bir klavsen parçaları "Derleme"si, çoğu keman, flüt ve obua ile de çalınabilen klavsen ve org için yeni "Noel Şarkıları".

Elyazmaları çoktur : İki âyin, bir "Te Deum", büyük koro ve orkestra için birçok latince ilâhi (Beatus Vir), trio şeklinde bir "Miserere", senfonili birçok kantat (Circé, J.J. Rousseau'nun bir metni üzerine), divertimento'lar, bir "Amphion", "O Filii" üzerine org için çeşitlemeler.

EDWARD VİCTOR APPLETON (fizikçi)

İNGİLİZ  fizikçi, 1892 yılında Bradford'da doğdu. Bir değirmen işçisinin oğlu. Cambridge'de ilmî incelemeler yaptı. Cavendish laboratuarında Rutherford'un asistanı oldu (1919). 

Londra'daki King's kolejinde (1924), sonra Cambridge'de kendisine "kürsü" verildi (1936). 1939' da "İlmî Araştırma Bakanlığı"na getirildi. 

"Elektromanyetik dalgaların yansıması" teorisinden sonra, iyonosferi inceledi. 

1924' den itibaren, çok kısa dalgaların yansımasıyla, iyonosfer tabakasının yüksekliğini ölçmeye girişti ve ikinci bir iyonosfer tabakasının bulunduğunu keşfetti.

Savaş sırasında, radar üzerine çalışmalara katıldı ve radarla Ay'dan "yankı" elde etti (1946).

Samanyolu galaksisinden gelen kısa dalgaların yayılımını da incelemiştir. 1947' de "Nobel" fizik ödülünü kazanan sir Edward Victor Appleton, 1965' de Edinburg'da öldü.

PAUL APPELL (matematikçi)

FRANSIZ  matematikçi, 1855 yılında Strasburg'da doğdu. Fen doktoru, Paris Fen fakültesinde rasyonel mekanik profesörü, 1920-25 yıllarında Paris akademisinde rektör yardımcısı oldu. Paul Appel, 1930' da Paris'de öldü.

1889' da, İsveç kralı 2. Oscar tarafından, bütün Avrupa matematikçileri arasında açılan yarışmada ikinci oldu. 

Eserleri :  "Çekim ve Potansiyel Fonksiyon Dersleri", "Rasyonel Mekanik Dersleri", "Cebirsel İşlemler ve İntegralleri Teorisi (Goursat ile beraber)", "Eliptik Fonksiyon Teorisinin İlkeleri (Lacour ile beraber)", "Rasyonel Mekaniğin Kesinliği", "Vektörler Teorisinin Unsurları", "Geometrik ve Dairesel Aşırılık Fonksiyonları".

TALİP APAYDIN (yazar)

TÜRK  yazar, 1926 yılında Polatlı'da (Ankara) doğdu. Hasanoğlan Yüksek Köy enstitüsü mezunu, Gazi Eğitim enstitüsünü bitirerek musıkî öğretmeni oldu. Şiir, hikâye ve romana yöneldi.

Eserleri : "Susuzluk (şiirler, 1956)", "Sarı Traktör (roman, 1958)", "Yarbükü (roman, 1959)", "Emmioğlu (roman, 1961)", "Ortakçılar (roman, 1964)", "Toprağa Basınca (roman, 1966)", "Define (roman, 1972)", "Yoz Davar (roman, 1973)", "Toz Duman İçinde (roman, 1974)", "Tütün Yorgunu (roman, 1975)", "Kente İndi İdris (roman, 1981)", "Vatan Dediler (roman, 1981)"

"Ateş Düşünce (hikâye, 1961)", "Öte Yandaki Cennet (hikâye, 1972)", "Koca Taş (hikâye, 1974)", "O Güzel İnsanlar (çocuk hikâyeleri, 1978)", "Yolun Kıyısındaki Adam (hikâye, 1979)", "Yangın (çocuk hikâye, 1981)".

"Bozkırdaki Günler (hâtıra, 1952)", "Karanlığın Kuvveti (hâtıra, 1967)". "Bir Yol (tiyatro eseri, 1966)".

Ödülleri de olan Talip Apaydın, 2014' de Ankara'da vefat etti.  

ANTEPFISTIĞI (kuru yemiş)

ANTEPFISTIĞI'nın kırmızı bir kabuğu vardır. Yeşil tohumu yenir. İçinde "nişastalı" maddeler ve çabuk acılaşan yenebilir bir yağ vardır. Tazesinin tadı hoştur, kavrulmuşu "kuru yemiş" olarak yenir. 

Başta baklavacılık olmak üzere tatlıcılıkta (çikolata, kurabiye vb.) çok kullanılır. Ayrıca, bronşite iyi gelen bir şurubun yapımında faydalanılır. Kuru olarak uzun süre saklanabilir. 

Yurdumuzda antepfıstığı üreten illerimiz; Gaziantep, Urfa, Kahramanmaraş, Adıyaman ve Siirt'dir. Üretimin bir kısmı ihraç edilir.  

SADRETTİN CELÂL ANTEL (pedagog)

TÜRK  pedagoji profesörü, 1890 yılında İstanbul'da doğdu. Paris'de St. Cloud Yüksek Öğretmen okulunda ve Sorbonne'da okudu. 1936 yılından vefatına kadar, İstanbul Üniversitesi Edebiyat fakültesi "pedagoji" profesörlüğünde bulundu.

Sadrettin Celâl Antel, 1954' de İstanbul'da vefat etti.

Eserleri : "Yeni Terbiye ve Tedris Tekniği (1931)", "Test Usulü"(1932)", "Pedagoji (1936, 3. baskı)", "Maarifimiz ve Meseleleri (1939)", "Umumî Didaktik (1952, 2. baskı)", "Terbiyede Ölçü (1955, 2. baskı)".

"Maarif Vekâleti Mecmuası"nda, "Pedagoji Bülteni"nde inceleme ve araştırmaları yayınlandı. Testleri, "Oto-Didaktik Ders Materyalleri", "Tarih Ders Materyali" ve "Büyük Ressamlar" adlı ders materyalleri vardır. 

Tercümeleri : "Decroly Usulü (1926, A. Hamaide'den)", "Yarının Mektepleri (1938, J. Dewey'den)".

JEAN ANOUİLH (yazar)

FRANSIZ  tiyatro yazarı, 1910 yılında Bordeaux'da doğdu. Louis Jouvet'nin sekreteriyken, pek duygulu bir eser olan "l'Hermine" ile piyes yazarlığına başladı (1932). Acı üslûbu, anarşist yanı, hayatın çirkinliklerini ortaya dökme eğilimi, sonraki piyeslerinde belirdi. "Kara Piyesler" :  "Eşyasız Yolcu", "Vahşi Kız", "Eurydice", "Antigone", "Médée".

Fantezi ve mizaha büyük yer veren "Pembe Piyesler" : "Hırsızlar Balosu", "Senlis'de Buluşma", "Léocadia". "Parlak Piyesler" : "Şatoya Davet", "Prova veya Cezalanan Aşk", "Beyaz Güvercin".

"Gıcırtılı Piyesler" : "Ardèle veya Marguerite", "Toreadorlar Valsi", "Ornifle ve Esinti", "Zavallı Bitos veya Başların Yemeği", "l'Hurluberlu", "Mağara".

"Kostümlü Piyesler" :  "Tarlakuşu", "Becket", "La Foire d'Empoigne".

Biraz yeknesak ve bazen aşırılığa kaçan karamsarlığı yerilse de, gerçek tiyatro yazarı nitelikleri, piyeslerindeki güçlü diyalog ve yapı tekniği teslim edilmelidir. 

 Ayrıca bazı filmlerin diyaloglarını yazdı. "Eşyasız Yolcu" adlı oyunundan ve "Deux Sous de Violettes" adlı senaryosundan yapılan filmlerde yönetmen olarak vazife aldı. Jean Anouilh, 1987' de İsviçre'de öldü.

LEONİD NİKOLAYEVİÇ ANDREYEV (yazar)

RUS  yazar, 1871 yılında Orel'de doğdu. Hikâyelerinin sıkıntılı ve acılı havası, Rus gençliğinin duyarlığını büyük ölçüde etkiledi :  "Uçurum (1902)",  Mançurya savaşından esinlenerek yazdığı "Kızıl Gülüş (1905)", 1905 Devriminin etkisiyle kaleme aldığı "Asılan Yedi Kişinin Hikâyesi (1908)".

Soyut bir felsefeye dayanan piyesleriyle, tiyatro sanatında Rus sembolizminin örnek bir temsilcisi oldu :  "İnsan Yaşantısı (1906)", "Lânet (1910)".  L. Nikolayeviç Andreyev, 1919' da Finlandiya'da öldü. "İblisin Anıları" adlı eseri ölümünden sonra 1921' de basıldı. 

SALOMON AUGUST ANDRÉE (kâşif)

İSVEÇLİ  kâşif ve mühendis, 1854 yılında Gränna'da doğdu. Bir balonla kuzey kutbuna gitmeyi tasarladı. Arkadaşları Nils Strindberg ve Knut Fränkel ile beraber 11 Temmuz 1897' de "oernen" adlı balonla Svalbard adasından yola çıktı.

65 saat sonra balon, kutuptan 800 km uzakta, 82° 55' 7" enleminde bir bölgeye indi. Balondaki üç yolcu, büyük zorluklarla Kvitoya'ya (Beyaz ada) vardılar. Kalıntıları, fok balığı gemisinin tayfası tarafından 1930 yılında orada bulundu.  

MARİO DE ANDRADE (şâir)

BREZİLYALI  şâir, 1893 yılında Sao Paulo'da doğdu. Modern Brezilya edebiyatının öncüsü, akademik ve parnasyen (romantizm karşıtı, gerçekçi) sanat anlayışına karşı savaştı. 

Memleketinin folkloruna dayanarak yazdığı "Macunaima" adlı bir şiir rapsodisi (1928), Brezilya müziği üzerine bir denemesi ve birçok şiir kitabı vardır. 

Mario de Andrade, 1945' de doğduğu şehirde öldü.

HANS CHRİSTİAN ANDERSEN (yazar)

DANİMARKALI  yazar, 1805 yılında Odense'de doğdu. Bir ayakkabıcının oğluydu. 1819' da tiyatrocu olmak ümidiyle Kopenhag'a gitti. Düşüncelerini gerçekleştiremediyse de, güçlü koruyucular bularak 1822' de okula döndü. 1828' de liseyi bitirdi.

Bu arada, "Can Çekişen Çocuk" adlı şiiriyle biraz tanındı (1827). Almanya, Türkiye, İtalya, Fransa, İspanya, Yunanistan ve İngiltere'ye birçok gezi yaptı. İngiltere'de Dickens'la tanışıp dost oldu. Bu yolculuklar, ona birçok gezi kitabına yetecek malzeme sağladı. 

Ard arda üç kıza âşık oldu, fakat hiçbiriyle evlenmedi. Mutsuz aşkları eserlerine konu oldu. Tasarladığı gibi, tiyatro alanında ün kazanamadı. Bir iki geçici başarı dışında hayâl kırıklığına uğradı. 

Şiirleri pek önemli değildir. Romanları ise ilgi çekicidir.

PAUL ANCEL (biyolog)

FRANSIZ  biyoloji bilgini, 1873 yılında Nancy'de doğdu. 1919' dan itibaren Strasburg Tıp fakültesinde, kendisi için kurulan kürsüde "embriyoloji" okuttu. Deneysel embriyolojinin kurucularından biri oldu. 

Henüz segmantasyona uğramamış yumurtanın simetri planının tespiti, embriyon üzerinde etki yapan "ésérine" veya sülfamidlerin sebep olduğu "achondroplasie", "colchiciné"in  X  ışınlarının "tératogéne" etkisi vb. deneyler yaptı.

Bundan başka, P. Boudin ile beraber; husye ile yumurta sarısının endokrin fonksiyonunu ortaya koydu. "Progestérone" hormonunun döl yatağı sümüksü maddesi üzerindeki etkisini açıklayan Paul Ancel, 1961' de Paris'de öldü.

ANADOLU MUSABÎN MADALYASI

ANADOLU  Musabîn madalyasının tam adı; "Anadolu musabînine iane ile ibraz-ı uhuvvet edenlere mahsus madalya"dır (Anadolu'da felâkete uğramışlara yardımla kardeşlik gösterenlere mahsus madalya).

2. Abdülhamid zamanında, 1895' de gümüş ve bakır olarak çıkarıldı. Baş Vekâlet arşiv kayıtlarına göre, o zaman darphaneye bu madalyadan 1000 adet yapılması için emir verilmiştir. 

Madalyanın kurdelesi uzunlamasına olmak üzere yarısı yeşil, yarısı beyazdır.

Madalyanın ön yüzünde; defne dalları ortasında 2. Abdülhamid'in tuğrası (Tuğrayı Hümayun) ve altında "1 Şaban sene 1313" yazılıdır.

Madalyanın arka yüzünde ise; defne dalları ortasında "Nişane-i insaniyet ve hamiyet" yazısı okunmaktadır.

ROALD AMUNDSEN (kâşif)

NORVEÇLİ  kâşif, 1872 yılında Ostfold, Borge'da doğdu. Küçük bir armatörün oğlu. Tıp öğrenimine başlamışken, annesinin vefatı üzerine, 21 yaşında bir fok avlama gemisine girdi. Üç seferde işi kavradı ve hemen kuzeybatı geçidini keşfetmeyi düşündü. 

1897' de De Gerlache'nin Antarktika seferine 2. kaptan olarak katıldı. Bir yıla yakın kutup dairesinin güneyinde kaldı. Dönüşünde, Nansen'in teşvikiyle 22 metrelik bir kotra satın aldı (Gjoa). 1903' de Oslo'dan kalkarak, Lancaster boğazını aştı ve iki kış 4.Wilhelm'in toprağında kaldı. 

Amundsen orada özellikle "manyetik kutbu" inceledi, devamlı "yer değişimi"ni ispatladı. 1905' de Gjoa Herschel adası yakınında demirledi, üçüncü kışı geçirdi ve bu arada kıta üzerinde 800 km'lik bir uçuş yaptı. 

30 Ağustos'da gemi Nome'ye (Alaska) vardı. Kuzeybatı geçidi keşfedildi. 1910' da "Fram" gemisiyle Antarktika'yı buldu.

ANDRÉ MARİE AMPÈRE (fizikçi)

FRANSIZ  fizik ve matematikçi, 1775 yılında Lyon'da doğdu. İhtilâl sırasında Lyon sulh yargıcı olan ve 1793' de giyotinle idam edilen eski bir tacirin oğlu. Kendi kendine; edebiyat, felsefe, tabiî ilimler ve matematiği büyük bir istek ve merakla öğrenmeye çalıştı. 

Genç yaştan başlayarak, matematiğe karşı fevkalâde bir eğilim gösterdi. 13 yaşında, tıpkı Pascal gibi "koni kesitleri" üzerine bir kitap yazdı. Heyecan ve tutkuyla kendini; botanik, şiir ve müziğe verdi. 

Lyon'da bir müddet özel öğretmenlik yaptıktan sonra, 1801' de Bourg'a "fizik öğretmeni" tayin edildi. Bir yıl sonra orada, "Oyunun Matematik Teorisi Üzerine İncelemeler" adlı ihtimâller hesabı uygulamasını yazdı. Bu da ona, Lyon kolejinde bir kürsü, daha sonra 1805' de Ecole Polytechnique'de, matematik analizciliği görevini sağladı. 

Paris'de ikâmet etmeye başladı. Önce profesör, 1808' de üniversite genel müfettişi oldu. 1809' da Ecole Polytechnique'de bir "mekanik kürsüsü" elde etti. 1814' de Collège France'da "fizik" okuttu. Edebiyat fakültesinde felsefe dersi bile verdi.

HENRİ FRÉDÉRİC AMİEL (yazar)

İSVİÇRELİ  yazar, 1821 yılında Cenevre'de doğdu. Berlin'de bir müddet kaldıktan sonra Cenevre üniversitesinde, 1849' da estetik, 1853' de felsefe okudu.

"Roman İsviçresi'nde Edebiyat Hareketi ve Geleceği" adlı eserinden başka, özellikle de yabancı şiirlerden yaptığı başarılı tercümeleri yayınlandı. 

1883' de yayınlanan "Hatıra Defterinden Parçalar" adlı eseri, Bernard Bouvier'nin 1923' de yayınladığı ve tamamı 17 bin sayfayı bulan büyük eserin bir parçasıdır ve Amiel'in günü gününe not ettiği izlenimlerdir. 

İşlek zekâsı, sınırsız merakı olan Amiel, hayatta sürekli bir kaygı ve hastalığa varan bir çekingenlik içinde kalmıştır. Tahlillerinde bazen acı, ama dokunaklı ve insanı kavrayan bir hayat felsefesini dile getirdi. 

Romantiklerden daha derin ve ince bir "çağ bunalımı"nı temsil eden Henri Frédéric Amiel, 1881' de Cenevre'de öldü.